|
Actualidade / Biografía 
Vigo, 14 de decembro de 2005
A 650 anos da súa morte
Inés de Castro: A galega que reinou en Portugal despois de morta
| |
 |
| Inés de Castro -segundo os narradores
da época- era unha moza belísima, de ollos claros, tiña corpo esvelto e pescozo de cisne.
Seguramente a súa elegante estirpe viña da realeza sueva. |
| |
Nunha casa da nobreza galega da bisbarra da
Limia, onde o seu río percorre os fermosos vales e as montañas do Xurés, divisan como sentinelas
eternas, o Portugal estremeiro, nace en 1320 Inés de Castro, a raíña de Portugal que reinou
despois de morta.
Filla natural do nobre galego Pedro Fernández
de Castro e Aldonza Soares de Valladares, portuguesa emparentada coa familia real castelá, Inés queda
orfa de nai sendo moi nena, polo que é levada a Valladolid, ao Castelo de Peñafiel. Tiña tan
só 10 anos cando foi trasladada a Castela, onde medrou en compaña de Constanza Manuel.
A moza aristócrata Constanza Manuel nacera
en 1318, era filla do escritor e infante D. Juan Manuel, autor do celebre libro "El Conde Lucanor". O
seu pai tentou casala á idade de oito anos co rei castelán Afonso XI pero casouna posteriormente
co príncipe herdeiro de Portugal.
As necesidades políticas daqueles antigos
reinos ibéricos levan a Pedro I de Portugal a casar con Constanza Manuel en 1341, quen se traslada co seu
séquito persoal até o pazo real, un ano antes do casamento. O pai de Pedro foi Afonso IV, rei de
Portugal que mantivo durante décadas guerras e enfrontamentos coa súa veciña Castela, até
que no ano 1339 ambas as coroas se aliaron para combater aos árabes, coa vitoria da batalla do río
Salgado. A alianza entre ambos os reinos sélase co casamento entre o príncipe herdeiro Pedro e Constanza,
que terán tres fillos: María, Luis e Fernando, que chegou a ser rei lusitano.
Inés de Castro -segundo os narradores da
época- era unha moza belísima, de ollos claros, tiña corpo esvelto e pescozo de cisne. Seguramente
a súa elegante estirpe viña da realeza sueva. O certo é que a chegada de Inés á
Corte portuguesa, impactou nos sentimentos de Pedro. Inés non tardou en notar as olladas apaixonadas do
Infante. As galanterías demostradas e pouco agachadas, dun futuro rei, que suspiraba por unha doncela que
tiña a dozura das mulleres galegas. Constanza advirte no seu interior que o seu home lle é infiel,
que o corazón de Pedro aniña noutra muller, pero cala. Toda a corte cala un segredo que é
coñecido por todos. Pedro e Inés ámanse e nada poderá impedir este amor. En Coimbra,
os belos xardíns da Quinta das Lágrimas foron testemuñas dos seus amores secretos: entre as
súas maxestosas árbores flúe un regato, bautizado na súa memoria como a Fonte dos amores.
Dende alí, don Pedro enviaba mensaxes de amor á súa amada, enganchados en anacos de madeira,
que navegaban até o convento no que ela vivía.
| |
 |
| Conta a historia que Pedro mandou construír
o seu panteón fronte ao de Inés, non en paralelo como era costume realizar. Ambos os panteóns
estaban enfrontados polos pés, porque quería o día da resurrección, ao se incorporaren,
poder ver á súa amada Inés e reunirse para a eternidade. Ambas as tumbas foron delicadamente
talladas á man e constitúen auténticas obras da arte funeraria gótica. (Foto: Detalle do sepulcro de Inés de Castro,
no Monasterio de Santa María de Alcobaça, Portugal). |
| |
A presión familiar obriga a Pedro a agochar
a relación. Portugal e Castela non podían entrar en novos enfrontamentos. A guerra contra os musulmáns
era o obxectivo fundamental para ambos os reinos. Todo semellaba que seguiría o seu curso natural até
que Constanza falece no parto do seu fillo Fernando en 1345. Despois da morte da princesa Constanza, Pedro I e
Inés de Castro comezaban un concubinato; deste amor nacerán tres fillos naturais: Beatriz, Juan e
Dinís, máis outro que morreu, tras poucos meses de vida.
Os herdeiros por parte materna, en caso dun casamento
oficial e o posterior recoñecemento destes fillos, puñan en perigo á coroa, xa que os Castro
serían os herdeiros casteláns da coroa portuguesa. Por outra banda, a influencia que exercían
os irmáns de Inés, Fernando e Álvaro de Castro sobre Pedro, será outro elemento que
determinará o tráxico desenlace. Afonso IV, rei de Portugal, pon á consideración da
Corte o asasinato de Inés, conseguindo a aprobación da sanguinaria medida. Para iso son destinados
tres cabaleiros que serían os executores da sentenza. Os seus nomes eran Gonçalves, Coelho e Pacheco.
Tanto Inés como Pedro estaban retirados nunha das máis belas cidades de Coimbra, na chamada Quinta
das Lágrimas e até alá foron os seus verdugos para acoitelala, o 7 de xaneiro de 1355, aproveitando
a ausencia de Pedro.
Inés, a querida Inés, amada tamén
polo seu pobo de adopción, tiña por aqueles tempos, tan só 35 anos. Un ano antes, os príncipes
amantes casaran na máis absoluta intimidade e sen o coñecemento do rei. Durante a romántica
cerimonia oficiada polo bispo de Guarda, os dous amantes xuráranse amor eterno.
Ante o asasinato de Inés, Pedro, que gozaba
de grande simpatía popular igual que a princesa galega asasinada, alzouse contra o seu pai, contando co
apoio do pobo. O alzamento popular xera unha longa guerra civil, que acabou pouco antes de ser coroado, tras a
morte de Afonso IV, no ano 1357. Os asasinos da súa amada Inés de Castro foron axustizados. (Pacheco
salva a súa vida refuxiándose na corte papal de Avignon). Pedro I proclamou oficialmente e de xeito
solemne o seu matrimonio con Inés de Castro, o que obrigou ás Cortes de Cantahede a coroala como
raíña despois de morta. Mandou desenterrala en 1360 e fixo que o pobo lle rendese homenaxe para posteriormente
sepultala definitivamente no mosteiro de Santa Maria de Alcobaça.
Conta a historia que Pedro mandou construír
o seu panteón fronte ao de Inés, non en paralelo como era costume realizar. Ambos os panteóns
estaban enfrontados polos pés, porque quería o día da resurrección, ao se incorporaren,
poder ver á súa amada Inés e reunirse para a eternidade. Ambas as tumbas foron delicadamente
talladas á man e constitúen auténticas obras da arte funeraria gótica. A historia e
lenda de Inés de Castro pasou a ser tema de inspiración dos grandes escritores de todos os tempos.
As primeiras referencias remóntanse ás Crónicas de Afonso IV (Século XIV).
Posteriormente, foi base declamada nos versos
da poesía de Trobas á morte de dona Inés de Castro de García Resende (1516), entón
Visão de Inés de Castro de Mota (1529) e os que lle deron maior proxección internacional,
os versos citados en Os Lusíadas (1572) do escritor portugués de orixe galega Luis de Camões.
Tamén se realizaron obras de teatro de carácter dramático, como por exemplo a escrita por
Antonio Ferreira, Traxédia de Dona Inés de Castro, que foi a primeira deste xénero da historia
de Portugal. O escritor castelán Jerónimo de Bermúdez inspirouse na temática escribindo
Nise lastimosa (1571) e Nise laureada (1577).
Durante o Século de Ouro das letras españolas,
Lope de Vega escribiu un drama, Inés de Castro e Luis Vélez de Guevara, consagrouse coa súa
obra tráxica, Reinar despois de morir (1625). En Francia a súa tráxica vida foi motivo de
inspiración para Antonine Houdar de la Motte, que en 1723 escribe un libro con este drama. En 1942 Henry
Montherlant escribe a súa obra La Reine morte, cunha case perfecta recreación histórica. En
Italia realizouse unha ópera en 1835 composta por Giuseppe Persiani. En 1976 estreouse en Baltimore Inés
de Castro con libreto de Bernard Stamblery. No século pasado o escritor Alejandro Casona escribiu a Corona
de amor y muerte, relatando o amor dramático de ambos os namorados. Tamén foi levada ás pantallas
do cine, en 1944 nunha coprodución luso-española Inés de Castro, onde actuoaron María
Dolores Pradera, Alicia Palacios e Antonio Vilar. En 1997 rodouse Inés de Portugal, unha coprodución
galego-portuguesa dirixida por José Carlos de Oliveira, coa actuación de Cristina Homem, no papel
de Inés de Castro. Esta é a historia de amor da galega que reinou en Portugal despois de morta, Inés
de Castro.
Lois Pérez leira.
Episódio de Dona Inês de Castro
(Os Lusíadas, Canto III, 118 a
135).
118
Passada esta tão próspera vitória,
Tornado Afonso à Lusitana Terra,
A se lograr da paz com tanta glória
Quanta soube ganhar na dura guerra,
O caso triste e dino da memória,
Que do sepulcro os homens desenterra,
Aconteceu da mísera e mesquinha
Que despois de ser morta foi Rainha.
119
Tu, só tu, puro amor, com força
crua,
Que os corações humanos tanto obriga,
Deste causa à molesta morte sua,
Como se fora pérfida inimiga.
Se dizem, fero Amor, que a sede tua
Nem com lágrimas tristes se mitiga,
É porque queres, áspero e tirano,
Tuas aras banhar em sangue humano.
120
Estavas, linda Inês, posta em sossego,
De teus anos colhendo doce fruito,
Naquele engano da alma, ledo e cego,
Que a fortuna não deixa durar muito,
Nos saudosos campos do Mondego,
De teus fermosos olhos nunca enxuito,
Aos montes insinando e às ervinhas
O nome que no peito escrito tinhas.
121
Do teu Príncipe ali te respondiam
As lembranças que na alma lhe moravam,
Que sempre ante seus olhos te traziam,
Quando dos teus fernosos se apartavam;
De noite, em doces sonhos que mentiam,
De dia, em pensamentos que voavam;
E quanto, enfim, cuidava e quanto via
Eram tudo memórias de alegria.
122
De outras belas senhoras e Princesas
Os desejados tálamos enjeita,
Que tudo, enfim, tu, puro amor, desprezas,
Quando um gesto suave te sujeita.
Vendo estas namoradas estranhezas,
O velho pai sesudo, que respeita
O murmurar do povo e a fantasia
Do filho, que casar-se não queria,
123
Tirar Inês ao mundo determina,
Por lhe tirar o filho que tem preso,
Crendo co sangue só da morte ladina
Matar do firme amor o fogo aceso.
Que furor consentiu que a espada fina,
Que pôde sustentar o grande peso
Do furor Mauro, fosse alevantada
Contra hûa fraca dama delicada?
124
Traziam-na os horríficos algozes
Ante o Rei, já movido a piedade;
Mas o povo, com falsas e ferozes
Razões, à morte crua o persuade.
Ela, com tristes e piedosas vozes,
Saídas só da mágoa e saudade
Do seu Príncipe e filhos, que deixava,
Que mais que a própria morte a magoava,
125
Pera o céu cristalino alevantando,
Com lágrimas, os olhos piedosos
(Os olhos, porque as mãos lhe estava atando
Um dos duros ministros rigorosos);
E despois, nos mininos atentando,
Que tão queridos tinha e tão mimosos,
Cuja orfindade como mãe temia,
Pera o avô cruel assi dizia:
126
(Se já nas brutas feras, cuja mente
Natura fez cruel de nascimento,
E nas aves agrestes, que somente
Nas rapinas aéreas tem o intento,
Com pequenas crianças viu a gente
Terem tão piedoso sentimento
Como co a mãe de Nino já mostraram,
E cos irmãos que Roma edificaram:
127
Ó tu, que tens de humano o gesto e o peito
(Se de humano é matar hûa donzela,
Fraca e sem força, só por ter sujeito
O coração a quem soube vencê-la),
A estas criancinhas tem respeito,
Pois o não tens à morte escura dela;
Mova-te a piedade sua e minha,
Pois te não move a culpa que não tinha.
128
E se, vencendo a Maura resistência,
A morte sabes dar com fogo e ferro,
Sabe também dar vida, com clemência,
A quem peja perdê-la não fez erro.
Mas, se to assi merece esta inocência,
Põe-me em perpétuo e mísero desterro,
Na Cítia fria ou lá na Líbia ardente,
Onde em lágrimas viva eternamente.
129
Põe-me onde se use toda a feridade,
Entre leões e tigres, e verei
Se neles achar posso a piedade
Que entre peitos humanos não achei.
Ali, co amor intrínseco e vontade
Naquele por quem mouro, criarei
Estas relíquias súas que aqui viste,
Que refrigério sejam da mãe triste).
130
Queria perdoar-lhe o Rei benino,
Movido das palavras que o magoam;
Mas o pertinaz povo e seu destino
(Que desta sorte o quis) lhe não perdoam.
Arrancam das espadas de aço fino
Os que por bom tal feito ali apregoam.
Contra hûa dama, ó peitos carniceiros,
Feros vos amostrais e cavaleiros?
131
Qual contra a linda moça Polycena,
Consolação extrema da mãe velha,
Porque a sombra de Aquiles a condena,
Co ferro o duro Pirro se aparelha;
Mas ela, os olhos, com que o ar serena
(Bem como paciente e mansa ovelha),
Na mísera mãe postos, que endoudece,
Ao duro sacrifício se oferece:
132
Tais contra Inês os brutos matadores,
No colo de alabastro, que sustinha
As obras com que Amor matou de amores
Aquele que despois a fez Rainha,
As espadas banhando e as brancas flores,
Que ela dos olhos seus regadas tinha,
Se encarniçavam, fervidos e irosos,
No futuro castigo não cuidosos.
133
Bem puderas, ó Sol, da vista destes,
Teus raios apartar aquele dia,
Como da seva mesa de Tiestes,
Quando os filhos por mão de Atreu comia !
Vós, ó côncavos vales, que pudestes
A voz extrema ouvir da boca fria,
O nome do seu Pedro, que lhe ouvistes,
Por muito grande espaço repetistes.
134
Assi como a bonina, que cortada
Antes do tempo foi, cândida e bela,
Sendo das mãos lacivas maltratada
Da minina que a trouxe na capela,
O cheiro traz perdido e a cor murchada:
Tal está, morta, a pálida donzela,
Secas do rosto as rosas e perdida
A branca e viva cor, co a doce vida.
135
As filhas do Mondego a morte escura
Longo tempo chorando memoraram,
E, por memória eterna, em fonte pura
As lágrimas choradas transformaram.
O nome lhe puseram, que inda dura,
Dos amores de Inês, que ali passaram.
Vede que fresca fonte rega as flores,
Que lágrimas são a água e o nome Amores.
Coimbra, Portugal, 1355).
|
