|
Actualidade / Entrevista Paula Castro-
Julio Gambina: Asistimos a un proceso de crecemento económico do PIB e das economías nacionais: crece Europa, EEUU e América Latina, crece máis un país que outro, pero medran todos. Este despegue implicou unha expansión das relacións capitalistas e un proceso crecente de salarización. Porén, ao tempo é un período de crise que é a que pode xerar condicións subxectivas, condicións sociais de protesta pola sobreexplotación da forza de traballo, por unha banda, e pola sobreexplotación dos recursos naturais, pola outra. Unha situación que provoca resistencias que se van transformando, cada vez máis en resistencias conscientes, porque o tema medioambiental non era un tema de preocupación anos atrás. A medida que van aparecendo estes fenómenos na industria mineira, na produción de pasta de celulosa, de explotación da auga, do petróleo, a poboación vai tomando consciencia do negativo que é o modelo produtivo actual. Un modelo transnacionalizado que funciona máis ou menos así: Arxentina é un dos grandes produtores de soia a nivel mundial, pero o curioso é que o prezo da soia non se fixa na Arxentina e que a poboación arxentina non consume soia. É unha produción que se xera no país pero para quen a demande no mundo. O mesmo ocorre se tomamos como exemplo a industria automotriz. Na Arxentina máis da metade dos coches que se producen son para a exportación. Isto demostra como tanto a produción primaria de soia, principalmente, pero tamén trigo ou millo, como a produción industrial, está xerada para o mundo. É moi difícil atopar xa burguesías nacionais entendendo isto como empresarios que actúen pensando en lóxica de mercados internos. Por iso, cando se pensaba en épocas anteriores en lóxicas de mercados internos o que importaba era que a poboación tivese traballo, porque o que interesaba era que nese mercado interno, nese país, houbese compradores para os alimentos, combustíbeis, automotores... para os bens e servizos que se xeraban no país. Iso non significa que non haxa mercado interno nin intereses nacionais. Forma parte das contradicións coas que se desenvolve o sistema mundial. Paréceme que é importante esta etapa do capitalismo e paréceme válido para Galiza, para Arxentina, para EEUU ou Asia, pensar a realidade da vida cotiá pensando no sistema mundial. Paula Castro: Como se materializa esa resistencia á que fas referencia? Julio Gambina: As poboacións que viven ou sofren esa situación son xeradoras de resistencias e de crises. Hoxe existe, sobre todo en A.L, unha extensión da resistencia das poboacións por múltiples razóns. Temos o caso de Bolivia, onde a resistencia tivo que ver coa defensa de recursos estratéxicos como a auga. Unha resistencia que se transformou en loita política e que fixo posíbel acabar cun goberno. Tamén estamos asistindo a un traslado do que se chaman industrias sucias do Norte ao Sur, que xera moita resistencia. Aquí en Galiza é histórica a loita de Pontevedra polo tema das papeleiras. Neste intre, hai un conflito entre Arxentina e Uruguai a propósito da instalación dunha empresa española, ENCE, e unha finlandesa, para a produción de pasta de papel, que está a xerar un conflito moi forte e desenvolve unha consciencia nas poboacións dos nosos países en defensa dos nosos recursos naturais. O investimento máis importante o ano pasado, 2006, na Arxentina, está vinculado á industria mineira, nomeadamente a ubicada ao longo de toda a cordilleira dos Andes e favorecida por acordos, na década dos 90, entre Chile e Arxentina, para a súa explotación. Son explotacións de ouro a ceo aberto nas que se usa o cianuro e outros elementos altamente contaminantes, que tamén está a xerar resistencias moi fortes. Paula Castro: Mencionas a situación de crise en América Latina. Porén, no propio corazón do capitalismo, nos EEUU, vén de vivirse unha crise bursátil que se explicou como un problema exclusivamente provocado polos créditos lixo. Trátase dun problema puntual ou é máis estrutural? Julio Gambina: O problema é, por unha banda, estrutural e, pola outra, ten que ver coas políticas económicas e coas opcións dos gobernos. Non é un dato menor que a crise comezara polos EEUU porque as crises financeiras anteriores, as da década dos 90 tiveron o seu epicentro e o seu alcance no Sur do mundo: no 94 en México; as crises asiáticas no 97; Brasil no 99 e Arxentina no 2001. O problema é que agora esta crise impacta no centro do mundo. Iníciase en EEU, é forte alí, pero curiosamente hai o que se chama un voo do capital especulativo cara os EEUU. O país da crise resulta ser o receptor dos capitais que buscan refuxio e seguridade nos bonos do tesouro dos EEUU. Hai quen cre que da crise do capitalismo, e nomeadamente desta crise, poden xurdir elementos transformadores. O que quero suxerir é que das crises económicas mesmas non xorden elementos transformadores se non hai un elemento consciente que xere esas transformacións. A crise económica que se xera nos EEUU rapidamente é transferida ao conxunto do mundo, e non só ao mundo subdesenvolvido, senón tamén a Europa, Xapón, e outros polos do capitalismo desenvolvido. EEUU é o único país do mundo que está en condicións de transferir a súa crise, por varias razóns: o poder do dólar, o poder das armas e o poder da ideoloxía. Insisto en que, en todo caso, é unha crise que ten que ver coas políticas dos Republicanos, baseadas en alimentar un forte consumo que provocou a expansión e crecemento da industria automotriz e da industria da construción Un modelo que se exportou a outros países e que xerou unha expansión do crédito de alto risco. E iso foi, precisamente o que estalou nesta crise bursátil. Paula Castro: Se a base do sistema é o consumo e este é cada vez máis inaccesíbel para a clase traballadora, como se retroalimenta o sistema? Julio Gambina: A cuestión de fondo, coma sempre, é a produción. Non hai que mirar polo lado do consumo, que termina sendo o efecto e determinando o tipo de produción. O sistema capitalista rachou co dique de contención que tivo durante 70 anos, que foi o desenvolvemento do socialismo, máis alá de opinións críticas. Roto o dique de contención nos anos 90, rachouse coa subxectividade de que era posíbel construír un mundo distinto e iso abriu paso a un cambio do modo de produción moi importante, que se pode exemplificar agora cos alimentos. Xa non se trata de producir soia, trigo ou millo para a alimentación de persoas ou animais, senón que se trata de producir para xerar combustíbel alternativo perante a certeza do esgotamento das reservas petroleiras a nivel mundial. Ese patrón de produción está asociado a un patrón de consumo de sectores con grande capacidade. Polo tanto, os sectores empobrecidos teñen un destino de maior empobrecemento. A desigualdade é un tema en expansión, até o punto que hai algúns anos falábase de países ricos e pobres (enriquecidos, empobrecidos). Agora xa non é tan xusto falar nestes termos, porque hai un terceiro mundo dentro do primeiro mundo. Hai un medre da pobreza en EEUU e en Europa. Un empobrecemento que tamén é explicado, en parte polo movementos migratorios que non son queridos polos suxeitos que os protagonizan, porque o que están a facer é fuxir dunha situación de deterioro da calidade de vida dos seus países e buscar mellores condicións subordínandose a mecanismos de sobreexplotación, de submisión... Paula Castro: Aínda que se fala de que hai un terceiro mundo dentro do primeiro mundo, en EEUU e en Europa en xeral, non parece que estean a xurdir grandes movementos de masas que leven a cuestionar o actual modelo. Porén, en América Latina si que se avanza cara esta vía. Julio Gambina: América Latina vense consolidando como a rexión máis dinámica do mundo do punto de vista económico, social, político e cultural... Onde se ensaia o primeiro neoliberalismo é nos países das ditaduras militares latinoamericanas: Chile e Arxentina. Esas políticas desenvólvenas logo Tatcher en Inglaterra e Reagan en EEUU e hoxe son hexemónicas. Porén, así como en A.L. xurdiu a neoglobalización dáse o paradoxo de que ao tempo que cae o muro de Berlín, en 1989, en Venezuela prodúcese o Caracazo. Un movemento de masas, de resistencia xeneralizada con vontade de transformación. Non é Chávez o que provoca a resistencia, son os procesos sociais os que xeran que algúns homes e mulleres destaquen nese proceso social. Deste xeito, cando se desmorona a idea de que é posíbel un mundo alternativo, en Venezuela recupérase. Nese intre estala a rebelión en Chiapas, e con ese levantamento acéndese unha mecha e vai xurdindo un movemento alternativo de organización da sociedade mundial, que ten como punto álxido o Foro Social Mundial de 2001, practicamente no século XXI. Transcorridos 20 anos, hai un movemento que emerxe desde A.L. e que ten sucesivas manifestacións en diferentes países: en Arxentina estala a crise no 2001; en abril de 2002 Venezuela levántase contra un golpe militar para defender o goberno lexítimo a revolución Bolivariana; hai levantamentos en Bolivia, no Ecuador.. un clima de mobilización popular que non se repite en ningunha outra parte do mundo. A expectativa está nas dinámicas e nas loitas de resistencia dos pobos, non tanto dos gobernos, aínda que os gobernos van definindo e potenciando esas resistencia. Paula Castro: Venezuela lidera ese proceso de cambio e de resistencia social ao sistema capitalista. Que posibilidades de avance hai no resto de A.L? Julio Gambina: Na década dos 90 o grande logro do neoliberalismo foi o de destruír a idea de que era posíbel crear outro mundo, outra sociedade distinta do capitalismo, unha sociedade antiimperialista. O grande mérito de Venezuela é ter reinstalado esta posibilidade. Moitos discuten se é correcta a categoría que usan os venezolanos de ‘socialismo do século XXI’. Porén, non é tan importante discutir se a categoría é adecuada ou non. O importante é o substantivo, o socialismo, e que se volva discutir a posibilidade de súa existencia. A característica determinante é que se fai cun elevado nivel de consciencia por parte dos sectores máis empobrecidos de Venezuela. Cuba, pola súa banda, ten demostrado que é posíbel manterse nas peores condicións e aínda co bloqueo dos EEUU e os fortes condicionantes que lle impón o sistema capitalista mundial. Nun segundo nivel de análise atopamos a Bolivia e Ecuador, países onde están abertos procesos de reforma constitucional. Procesos políticos que consciencian aos sectores máis empobrecidos para ganar densidade social e ideolóxica para construír outra sociedade. Poderiamos falar dun proceso de transición das sociedades capitalistas tradicionais a outras. En Ecuador faise mención expresa ao socialismo do século XXI, non así no caso boliviano. A grande sorpresa de Bolivia foron as nacionalizacións dos hidrocarburos, que non foi outra cousa que cumprir coas promesas electorais. Logo hai tres procesos máis en disputa que son os casos de Brasil, Uruguai e Arxentina. Neste último caso é onde se formula máis claramente, a vontade de reconstruír un capitalismo nacional, que é algo que está xerando moitas tensións. En Uruguai hai un partido de esquerdas que goberna, o Frente Amplio; en Brasil o partido dos traballadores, que nun determinado momento foi considerado un partido de esquerdas pero hoxe xa non, e en Arxentina o peronismo, que non é un partido de esquerdas nin de dereitas, difícil de cualificar, pero onde si hai un intento de aminorar os intentos das políticas hexemónicas dos 90, o que non implica que se trate de proxectos que avancen cara o socialismo. Completando o cadro temos un bloque de países que están próximos ás posicións norteamericanas, nomeadamente Chile e Colombia, onde hai un interese militar especial por parte de EEUU. Isto dá un panorama moi complexo. Por iso insisto en que o máis importante é como se desenvolve a dinámica dos pobos chileno e colombiano onde hai algunhas manifestación moi importantes de resistencia popular e de organizacións políticas para darlle outra dimensión á loita social dentro destes países. Paula Castro: Esta situación é realmente complexa e non parece que os EEUU, que o capitalismo, vaian permitir que se espalle unha alternativa socialista ou de esquerdas en América Latina. Cales son as expectativas que albiscas neste proceso? Julio Gambina: É unha grande incógnita e será unha grande loita. Hai dúas grandes iniciativas políticas en xogo: por unha banda está EEUU, que aínda que perdeu co seu proxecto de ALCA segue cun proxecto de liberalización, militarización e instalación de bases militares. Paraguai, por exemplo, foi practicamente transformado nunha base militar. No cono Sur non había bases militares, estaba a de Manta en Ecuador e agora hainas en Paraguai, na zona de fronteira con Brasil e Arxentina... EEUU avanza co seu proxecto e ten dentro deses países forzas sociais e políticas que o apoian e que loitan para que ese sexa o curso de desenvolvemento histórico de América Latina. Pola outra, está a iniciativa que se expresa na ALBA que instala a perspectiva socialista. No medio deses dous proxectos hai unha diversidade moi grande que é a que está a motivar as loitas dentro dos diferentes países. O punto central no mundo é o desafío por construír unha alternativa política que lle dea cauce á demanda de emancipación dos pobos a nivel mundial. Se iso estivo canalizado dunha determinada forma no século XX, no XXI estamos nun período de fundación de alternativas políticas adaptada a cada un dos países. Paula Castro: Como co-director del Instituto de Estudios e Formación da Central de Traballadores Arxentinos, CTA, que papel cre que teñen as organizacións sindicais neste difícil proceso de construción dunha alternativa política? Julio Gambina: É imprescindíbel que exista un movemento sindical de carácter alternativo que non se subordine ás prebendas do capital. Non podemos obviar que o capitalismo non pode funcionar sen consenso e o movemento sindical foi, e en moitos casos aínda o é, un dos grandes mediadores. É fundamental que o movemento obreiro sexa un ámbito de confrontación co tipo de sociedade que se está a construír e un promotor dun novo modo de relacións sociais. Debe erixirse como alternativa política e non esgotarse nunha defensa corporativa dos traballadores. Hoxe os sindicatos teñen o desafío de ser representación dos traballadores máis alá dos que están sindicados, de ser a representación política do conxunto da sociedade de abaixo, dos explotados, dos que sofren as consecuencias desta forma de organización da sociedade no capitalismo contemporáneo. O movemento obreiro ten que construír as bases da loita consciente contra a sociedade capitalista. O socialismo non será tal se non hai consciencia da sociedade e non é un asunto só de América Latina, de Europa, senón do conxunto do movemento obreiro a escala global. Na Arxentina celebraremos a elección presidencial e é moi probable que haxa continuidade do proxecto oficial. Do discurso oficial sostense que se saíu da maior crise e que entramos nunha etapa de normalización que se materializa, segundo este discurso, na reconstrución dun capitalismo nacional, onde, segundo palabras do goberno non é pecado gañar diñeiro, polo que se mantén a lóxica de acumulación capitalista tradicional. Será a dinámica social do pobo arxentino a que determine se se manterá este modelo de acumulación de ganancias e de medre das desigualdades ou se se xerará un rumbo distinto. Nese sentido, a CTA, Central de Traballadores Arxentina está propoñendo o desenvolvemento dunha constituínte social. Un movemento que se constrúe por todo o país onde non só o movemento obreiro senón a propia sociedade irá construíndo as súas demandas e o seu programa de reivindicacións e de transformacións para debater sobre cal é o tipo de sociedade que se pretende para a Arxentina. Nese camiño de construción dun movemento popular pode xerarse alternativa política que vincule a dinámica social da Arxentina coa máis avanzada de América Latina. Paula Castro: Malia ser o discurso oficial, si se aprecia unha recuperación económica. Cal é a situación real? Julio Gambina: Son cinco anos de crecemento da economía a un 9% anual, un caso único no mundo. Claro que se trata dun medre desde un piso moi baixo. A pobreza pasou de case o 60% ao 30%; o desemprego do 21,5% ao 10%.; en catro anos creáronse 3,5 millóns de postos de traballo. Son datos realmente positivos para mostrar que se saíu do pozo e que estamos entrando nunha etapa distinta. Porén, tamén hai que dicir que a Arxentina, que é un país produtor e exportador de alimentos ten un 30% de poboación baixo o limiar da pobreza, o que é unha situación alarmante e unha cifra maior da que tiñamos antes da crise. Hai un 10% de desemprego, que é un nivel superior ao promedio que había nos momentos previos á grande crise do 2001. Se ben se crearon 3,5 millóns de postos de traballo, en xeral trátase postos de traballo precarios, con salarios moi baixos. Tamén é verdade que para o traballador que estaba desocupado obter un traballo en precario é un salto xigantesco, pero do punto de vista social é un deterioro da calidade de vida que provoca un deterioro das relacións laborais respecto da década do 90. Para o caso arxentino, como para o caso brasileiro ou uruguaio o que hai é un proceso de crítica discursiva ás prácticas liberais pero non necesariamente unha restruturación das relacións sociais. O 40% da forza de traballo na Arxentina está en situación irregular, non teñen asistencia social, non poderán xubilarse cando cheguen á idade correspondente, e mantense a flexibilidade laboral. Tampouco non se reverteron as reformas regresivas do estado, as privatizacións, agás nas empresas de servizos públicos, onde máis que decidir recuperalas o que ocorreu foi que practicamente abandonaron as concesións as empresas por dificultades de xestión e por problemas económicos, como é o caso da auga ou de correos. Non se fixo o mesmo, por exemplo, no caso das compañías telefónicas, cunha altísima rendibilidade. |
|||||||
|
|||||||
|
|||||||
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 16/10/2007 |
|||||||
|
