|
Actualidade / Entrevista Zélia García-
Nilda Eloy é membro da Asociación de Ex Detidos Desaparecidos, asociación formada por sobreviventes de diferentes campos de concentración que funcionaron na Arxentina durante a última ditadura militar, así como por outras xentes que comparten os obxectivos de recuperar a memoria e loitar pola xustiza, e que colaboran cos ex desaparecidos en distintas actividades.
Nilda Eloy: Ocupámonos de dúas cousas: a procura de xustiza, xa que somos todos superviventes, somos proba nos xuízos e temos un determinado discurso político respecto a como se deben levar e que é o que pretendemos dos xuízos. Entendemos a xustiza non dun xeito persoal, para cada un de nós, senón que queremos que vaian á cadea todos os represores de cada centro clandestino, por todos os compañeiros. Nese marco representamos a voz daqueles que compartiron cativerio con nós e que non teñen a mesma posibilidade que nós de poder falar. Por outro lado, a asociación levou un traballo desde hai moito anos que hoxe é base táctica, de probas, que é a formación dos chamados TRD, que son traballos de recompilación de datos. Cos TRD nós imos reconstruíndo cada centro clandestino, en base á testemuña dos sobreviventes, e así imos reconstruíndo en base a recordos de persoas que estaban encarapuchadas, que non podían ver, que estaban entre paredes, e nos casos nos que conseguimos con posterioridade os planos coinciden eses recordos cos planos materiais. Reconstrúense tamén as listas dos compañeiros que pasaron polos distintos centros, que é unha tarefa moi de formiguiña, que require o duro traballo de ler testemuño tras testemuño de ler entre liñas o que o outro ás veces non pode nin dicir. Comparando estes testemuños ás veces hai compañeiros que se lembran dos nomes completos doutros compañeiros, noutros casos un lembrase do nome, outro do apelido, e temos listados enormes de compañeiros que non teñen nomes nin apelidos senón o que hai son lembranzas dunha particularidade física ou do traballo que realizaba, e a medida que imos aumentando as declaracións das persoas chega un día no que iso que temos como algo que caracterizaba a “nonseiquen” pois podemos poñerlle nomes e apelidos, militancia, que día de secuestro, se caeu só ou con outros, organizar esa historia que hai detrás de cada pequeno recordo dun compañeiro que quedou dentro do campo.
Nilda Eloy: A min secuestráronme o primeiro de outubro de 1976. Estiven como desaparecida once meses e pasei por seis centros clandestinos, seis campos, do que se chama circuíto Camps, que son campos que tiñan en común que pertencían todos ou na súa inmensa maioría a locais da Policía da provincia de Bos Aires, nos que os secuestrados íamos dando voltas dun campo a outro. No ano seguinte, no 22 de agosto de 1977, dalgunha maneira legalizáronme e pásanme a unha cárcere, e estou un ano e medio, case dous anos na cadea de Villa de Boto. O de legalizar non era que te abriran unha causa xudicial, nin que te acusaran xudicialmente de nada, senón que recoñecían que estabas detida e púñanche a disposición do Poder Executivo Nacional, da Xunta Militar que gobernaba no momento. No meu caso particular xamais me abriron ningunha causa xudicial, xamais me acusaron de nada, e leváronse tres anos da miña vida. Cando me secuestraron tiña 19 anos e saín con 22 anos.
Zélia García: Algunha vez soubeches dos supostos motivos polo que te levaron? Nilda Eloy: Os motivos son os motivos que demostran porque o que aconteceu foi un xenocidio. No particular eu non tiña unha militancia, e non militaba organicamente en ningún lado, pero tiña dezanove anos, traballaba, estudaba e fun criada e educada cunha determinada base política, que facía que eu respectaba pero que me facía respectar, sabía que tiña dereito a exixir, sabía que podía pensar e tiña como toda a miña xeración un alto grado de participación, o que non implicaba unha militancia política, pero si un alto grao de participación que era o común denominador. Cando unha fala de xenocidio di que non é que se fixera para un determinado partido político, non é contra unha determinada facción relixiosa, senón que o obxecto do xenocidio foi, de acordo coas definicións e organismos internacionais, a un grupo nacional que tiña en común que éramos un obstáculo para instalar o sistema económico, social e político que se instalou no noso país e que persiste a día de hoxe. Non sería posíbel que se fixeran as cousas que se fixeron cunha sociedade que se caracterizaba como era antes da ditadura dun alto grao de participación. Imposíbel serían as vendas das empresas nacionais, imposíbel sería deixar a miles e miles de persoas na rúa, o peche das universidades, a implantación dun liberalismo a ultranza, e para poder facelo precisaban eliminar a todo aquilo que fose un obstáculo, e iso era o que éramos, un obstáculo.
Nilda Eloy: A Operación Cóndor ía máis alá. Así como eu falo de implantar un determinado sistema socioeconómico, cultural e político no meu país, pois o mesmo proceso se estaba a dar en toda Latinoamérica, e os que éramos obstáculo na Arxentina, tamén o eran en Uruguai, Brasil ou Chile. Tiñan as distintas ditaduras dos distintos países tiñan un obstáculo en común, e a forma de represión foi coordenada. Compartían nas comunidades de intelixencia, dos servizos de intelixencia, a información, e de compartir información ou papeliños a compartir secuestros, torturas e traspaso de detidos foi un paso e iso foi o que fixeron. Iso é o Plan Condor. É a instalación dese sistema económico e político en toda América Latina.
Zélia García: Tedes unha avaliación propia desde a vosa asociación do número de persoas desaparecidas que houbo ao longo dese xenocidio no voso país? Nilda Eloy: Sempre se falou do número famoso dos 30.000. Na actualidade nós pensamos que quedou pequena esa cifra, porque a medida que moitos compañeiros van saíndo do medo e se animan a prestar testemuño, pois ímonos decatando de máis e máis casos. Falouse nalgún momento no ano 85 de poñer este número, que aínda que é un número simbólico, nós estamos seguros pero sen poder dicir outro número, ese valor queda pequeno, que é maior tanto o número de desaparecidos tanto como o de sobreviventes, por sorte. Zélia García: Realizáronse exhumacións nos últimos anos? Que traballo se está a realizar cos restos que se encontran? Nilda Eloy: Atopáronse restos desde antes da fin da ditadura. Xa se comezaron a atopar lugares onde había fosas comúns, e mesmo conseguiuse que desde antes da ditadura se tomaran medidas para non mover estes restos, porque o que se facía era que baleiraban estas fosas comúns e levalos a uns osarios. Cando pasas os restos a un osario non hai xeito de identificación. Despois houbo en todos estes anos moitos lugares onde se detectaron enterramentos, desde lugares con grande cantidade de corpos como foron as comúns do cemiterio de Avellaneda ou no interior do país as de San Vicente en Córdoba ou as de Tucumán, e continúan a atoparse restos. Na actualidade hai toda unha campaña porque se atoparon restos e non se sabe de quen son, e hai unha campaña pedindo a aquelas familias que teñan un desaparecido nas súas familias dean unha mostra de sangue para facer un banco de datos e comparar cos restos que xa están e que non se sabe a quen pertencen. É distinto ao banco de datos xenético que se usou até o de agora respecto aos fillos apropiados. Isto é para o recoñecemento daqueles corpos que fundamentalmente xa están. Como exemplo, na miña zona na provincia de Bos Aires, do que era o cemiterio de Avellaneda encontráronse máis de 400 corpos no ano 1987, e aínda hai máis de 300 sen identificar. E iso é outra forma de ir armando tamén a historia porque sabendo a quen pertencen, imos saber cando foi secuestrado e imos poder artellar cal foi o camiño que seguiu a partir do seu secuestro, pero é importante saber quen é. Zélia García: Unha das grandes vitorias do movemento popular pola xustiza foi a derrogación das leis que prohibían xulgar aos represores, como se conseguiu? Nilda Eloy: Cando asume o goberno o ex presidente Kirschner, asume con un nivel de votos moi baixo, un 22%. Eu creo que el precisaba aumentar esa base de votos e de poder, e nese sentido, asumiu un reclamo que viña da sociedade de hai moitos anos que era o reclamo da declaración de nulidade desas leis. Esa unión da demanda social e ese recoñecemento desde o poder político fai que iso se faga realidade. A partir da nulidade das leis o que tivemos foi a expectativa de que íamos poder xulgar aos represores. Deuse a reapertura das causas con toda unha serie de cousas, xa que até aí todo foi ben, mesmo o goberno acompañaba, pero con esta apertura comeza a visualizarse este dobre discurso: no lado dos xestos, das palabras, de autodenominarse como o goberno dos dereitos humanos, pero no lado da realidade está que non se concreta un apoio real nas causas, xa que se abren causas enormes que van parar a xulgados que xa estaban superados de traballo. Estes xulgados non son dotados nin de máis orzamento nin de máis persoal. Por iso recae o peso do sostemento das causas nos organismos de dereitos civís, que se presentaron como querelantes, e formamos algo que se chama “Xustiza xa”, primeiro na Prata e despois en Bos Aires, para formar un ámbito de conexión entre os organismos, onde se sincronizan as respostas a nivel xurídico. Abríronse campañas tamén para que se presentaran querelantes particulares tamén.
Zélia García: E que aconteceu cando se concreta a posibilidade destes xuízos? Nilda Eloy: Así chegamos ao primeiro xuízo oral, que se ben era por un só represor, o caso do ex director de Informacións de la Policía bonaerense Miguel Etchecolatz, e por oito casos (seis casos de homicidio e dous de secuestro e torturas, que era o caso de Jorge López e o meu). O que fixemos foi utilizar ese xuízo para demostrar que isto non era unha cuestión individual senón que o que aquí acontecera fora un xenocidio e que como tal había que condenalo. Foi moi claro o que quedou exposto porque foi testemuño tras testemuño durante tres meses, e logramos que xudicialmente se recoñecera por primeira vez que o que ocorreu foi un xenocidio. Foi tan por primeira vez que foi a nivel mundial este recoñecemento, e nós soubemos isto porque dous días despois un asesor da ONU mandounos unha felicitación porque foi a primeira vez que un tribunal recoñece o xenocidio cometido no seu propio país. Até agora sempre as cousas nas que se falaba de xenocidio eran o tribunais internacionais ou dun pais con respecto a outro pero non no propio, e a condena que se logrou foi a condena a cadea perpetua, non polo cargo de xenocidio senón polos homicidios e as privacións de liberdade e torturas, pero no marco do xenocidio acontecido no país, o que foi un aval. No seguinte xuízo fixemos o mesmo e logramos idéntica condena, e na última contra Febres, un represor da Esma, que foi a xuízo, e nunha causa tan enorme como a Esma foi un só por catro casos, iso é unha vergonza. El dixo que se a el o condenaban non ía marchar só e a resposta dos propios represores foi asasinalo. Catro días antes de que el tivera o seu dereito a falar envelenárono. Tivemos xa unha resposta no xuízo do Etchetcolatz, que o día que nós expuñamos no alegato o xenocidio secuestraron a Jorge Julio López, que agora vai cumprir un ano e cinco meses que está desaparecido. Foi moi terríbel a mensaxe que deron en canto a como están de fortes, de impunes, cando non tiveron problemas en matar a un propio, a un das súas propias ringleiras para non permitir que se rompa ese pacto de silencio que aínda persiste. Zélia García: En que sentido axudaron os procesos xudiciais abertos no exterior contra os represores, como o que se abriu no Estado español? Nilda Eloy: Foron fundamentais porque a apertura no 96 do que se chamou a causa Madrid ou a causa Garzón foi de tal presión política na Arxentina, que, entre iso, e unha declaración que houbo da Comisión Interamericana de Dereitos Humanos, obrigou á xustiza arxentina a polo menos iniciar “xuízos pola verdade”, onde non había condenas pero si estaban obrigados á investigación. Estes xuízos pola verdade transformáronse no ámbito perfecto para recadar probas porque aí comezaron a declarar miles de compañeiros. Estas probas son as que na actualidade nos presentamos nos xulgados penais. Para nós foi e é importantísimo. España ten na actualidade pedidos de captura que están aínda sen contestar na Arxentina de represores, que tampouco están a ser xulgados na Arxentina. Por iso cando foi o de Cavallo, que pretendían extraditalo para a Arxentina, nós non queriamos saber nada porque sabiamos que se baixaba do avión e o deixaban marchar. Alí polo menos sabiamos que estaba preso. Foi importante en canto apertar politicamente no meu país e para nós cando escoitamos, por exemplo, a condena de Scilingo foi unha sensación moi particular, porque a sensación de xustiza é unha cousa moi particular.
Zélia García: Como avaliades o papel da CIG de apoio a vosa causa e a vosa asociación? Nilda Eloy: A CIG tivo un papel desde hai moitos anos fundamental porque nós como asociación de detidos para poder continuar a falar sen estar comprometido politicamente con ninguén non temos ningún tipo de subvención nin do goberno nin de ningún organismo do Estado, nin de ningún partido político do meu país. Pero sen cartos non se pode funcionar, e o da CIG foi un aval importante porque a CIG puxo avogados para a causa de Madrid, que foron dalgunha maneira os nosos primeiros avogados. A CIG colaborou ao longo de todos estes anos cunha axuda que nos permitiu alugar un espazo no que nós temos a nosa sede. Permitiunos poder continuar a falar sen mordazas e con liberdade. O papel da CIG foi e é sumamente importante. Con respecto a permitir que moitos dos nosos compañeiros, pois a CIG colaborou pagando billetes para que viñeran as testemuñas da Arxentina até aquí, o que permitiu presentar proba, testemuñas. Despois colaborouse coa CIG e coa Federación Galega para aportar os datos e comezar a armar as primeiras listaxes de galegos desaparecidos na Arxentina e darlle un formato para que se puidera presentar como querelante nas causas. É moi importante para nós que sexa un colectivo de compañeiros, de traballadores, quen dalgunha maneira nos permita continuar a andar, pero feito de que se dea a posibilidade de que eu estea aquí, de que podamos difundir que é o que estamos a facer, e cales son as nosas necesidades para recadar fondos por outros lados. Zélia García: Na actualidade hai un proxecto de lei na Arxentina sobre o xenocidio e a vosa asociación posicionouse en contra, por que motivos? Nilda Eloy: É unha manobra como para instalar a figura do xenocidio desde agora, o que nos deixaría fora as causas penais anteriores. Por outro lado é un proxecto no que se intenta instalar o criterio de que calquera pode cometer xenocidio, e iso non é así. O xenocidio pode ser cometido exclusivamente polo Estado. Calquera pode cometer un delito de lesa humanidade pero o xenocidio é cousa exclusiva do Estado. Este é un punto recoñecido polos convenios internacionais. Nós cremos que o que aconteceu foi un xenocidio, pero non acreditamos en que foran catro militares tolos que se raiaron e saíron matar compañeiros. Foi unha cousa planificada polo Estado, levada a cabo, cos medios do Estado e na que se utilizou a estrutura do Estado. Sería minimizar e mudar o eixo político, e permitir que se inserte a idea de que calquera pode cometer un xenocidio. Non estamos de acordo.
Zélia García: Pódense revisar na Arxentina os arquivos da ditadura? Nilda Eloy: Hai só un arquivo que é público no que eu traballo, que era o arquivo da dirección de Intelixencia da Policía da provincia de Bos Aires. No ano 1998 disólvese a dirección de Intelixencia, e é cando se encontra nos fondos do edificio un arquivo enorme (estamos a falar de millóns de follas de papel) con fichas, con fotos, e ademais é un arquivo moi particular porque é o dun servizo de intelixencia. A partir do ano 2000 creouse unha comisión, un organismo do Estado, provincial pola memoria, coa autarquía, porque depende do goberno. No 2003 abriuse, preservando a identidade de terceiras persoas. Calquera pode ir e pedir o que estes señores escribiran de si propio ou dun familiar, ou de institucións ou partidos políticos ou gremios. A cuestión é que somos moi pouquiños traballando, non se dota de medios xa que non se pode facer unha busca dixital. Esa tamén é a diferenza entre o discurso e o feito. Zélia García: Coñeces o que aconteceu no Estado español durante a ditadura franquista? Como avalías o paso do tempo nos dous Estados e o estado da “memoria” colectiva na Arxentina e no Estado español? Nilda Eloy: Os procesos arxentinos e español teñen moitísimas equivalencias, tanto o proceso ditatorial como postditatorial. Eu outro día asistín a escoitar unha conferencia e fiquei abraiada coa cantidade de similitudes, e a grande diferenza son os anos que durou a ditadura nun país e noutro, pero as formas en toda a etapa postditatorial ten moitas semellanzas. Aquí tamén se falou da apertura do Estado español na primeira etapa postditadura, e como que todo remataba, que xa non había franquismo. Foi todo falar pero nos feitos poucas cousas mudaron. No meu país fálase de levar a cadea a represores, pero a represión que houbo no último ano e medio no meu país foi feroz. Ese dobre discurso, ese falar da historia como conveña faise nos dous países. É tremendo que no Estado español non haxa unha apertura maior con respecto ao que é a recuperación da súa propia memoria e historia, que é un proceso moi longo e moi duro, e que atinxe moito máis que desenterrar unha fosa común e saber quen estaba dentro. Atinxe a historia do antes e do despois desa fosa común, e atinxe a historia da persoa da que os seus osos están na fosa e da persoa que se ocupou de enchela.
Zélia García: Por último, é salientábel a presenza das mulleres nos movementos de recuperación da memoria e pola xustiza? Nilda Eloy: A nosa experiencia é que as mulleres gañamos por goleada na participación nos organismos de dereitos civís e de recuperación da memoria. Nas loitas polos dereitos, nos organismos, na pelexa xudicial, é amplísima a participación de mulleres. Tanto nos movementos populares como nos xuízos, onde as nosas avogadas son todas mulleres militantes e novas, a presenza é moi forte. Eu non vou deostar aos militantes varóns, pero as mulleres na nosa inmensa maioría somos militantes da vida, e esa militancia da vida expresámola en distintos espazos, e en canto nos deixan un oco aí estamos, porque somos máis fortes, por moito que dixeran que éramos o sexo feble. |
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
ÚLTIMA REVISIÓN: 16/02/2008 |
|||||||||||||||
|
