Licenciado en dereito, é membro do Gabinete Técnico da CIG. Ademais, representa a central sindical nacionalista no Consello Económico e Social no Estado español, na Comisión Consultiva de Convenios Colectivos e no Comité de Seguimento do Fondo Social Europeo.
imprimir
O Goberno español presentou nas Cortes Xerais o Proxecto de Lei orgánica polo que se autoriza a ratificación por España do Tratado de Lisboa. Este tratado foi asinado o 13 de decembro de 2007 polos xefes de estado ou de goberno dos 27 estados membros da Unión Europea (UE) e, segundo acordaron, non debería ser referendado pola cidadanía senón que serían os parlamentos dos Estados os encargados de ratificalo antes de xaneiro de 2009, agás no caso de Irlanda, que por imperativos constitucionais estaría obrigada a convocar un referendo.
Celebrado o referendo irlandés o día 12 de xuño cun resultado negativo, o Tratado convértese nun texto xuridicamente morto, aínda que toda a oficialidade da UE afirme que o proceso de ratificación debe continuar e declaren preciso atopar unha saída, mesmo forzando a repetición das votacións en Irlanda.
O certo é que o Tratado de Lisboa a nivel popular pasou desapercibido. Os líderes europeos encargáronse de dicir que era semellante ou esencialmente igual que a Constitución Europea, frustrada ante os rexeitamentos de Francia e Holanda, e adoptaron un proceso de elaboración e de técnica redactora que o fixera inintelixíbel ata para os propios xuristas e entendidos na materia.
O Tratado de Lisboa, destinado a modificar o Tratado da Unión Europea e o Tratado constitutivo da Comunidade Económica Europea, conta con máis de 250 páxinas e 296 modificacións, contén unha morea de protocolos, declaracións explicativas e anexos que teñen o mesmo valor que os tratados e forman parte deles. Ademais hai que sumar a Carta de Dereitos Fundamentais e os seus anexos. Deliberadamente apostaron por unha reforma escura, retorta, extensa e excesivamente técnica que fixese case imposíbel comprender, interpretar e sistematizar artigos, emendas, protocolos e anexos que, porén, estaban destinados a gobernar e influír no día a día das nosas vidas. O resultado do referendo irlandés, rexeitando o Tratado, desvelou este enorme complot sustentado no secretismo e no engano.
Un Tratado Constitucional pola porta de atrás.
Cando o referendo do tratado constitucional europeo a CIG realizou unha campaña específica para informar á clase traballadora galega e pedir o voto negativo a unha mal chamada constitución europea que consagraba os principios neoliberais e adoptada políticas económicas e sociais regresivas para as clases traballadoras en beneficio do capital transnacional.
Non se trata agora de repetir aquí os argumentos expostos daquela, que realmente seguen a ser válidos neste caso xa que o Tratado de Lisboa é o mesmo que o Tratado Constitucional pero sen referendo.
Acordaron abandonar o formato de tratado constitucional para adoptar un formato clásico de reforma a través da introdución de emendas nos dous tratados vixentes, o Tratado da Unión Europea e o Tratado da Comunidade Europea (agora denominado Tratado de Funcionamento da Unión Europea), deixando intacto o EURATOM, aínda que na declaración anexa nº 54 se recolle a vontade dalgúns estados de reformar no futuro a Comunidade da Enerxía Atómica.
Giscard d´Estaing, en declaracións ao Sunday Telegraph en xullo de 2007, afirmaba que “todas as nosas propostas estarán no novo texto, pero ocultas ou disfrazadas”.
En declaracións a ese mesmo xornal, en xuño de 2007, Angela Merkel xa explicara que: “ é un feito que a substancia da constitución se mantivo”.
José Luis Rodríguez Zapatero, nun discurso parlamentario o 27 de xuño de 2007, dicía que: “non abandonamos nin un só punto esencial da constitución….sen lugar a dúbidas é máis que un tratado, é un proxecto fundacional, un tratado para unha nova Europa”.
Astrid Thors, Ministra de asuntos europeos de Finlandia, declarara na TV do seu país, o 23 de xuño de 2007 que “non hai nada do paquete constitucional orixinal que fose modificado”.
Nas mesmas datas, en declaracións ao xornal The Guardian, o Presidente de Chequia, Vaklav Klaus, dicía que “só se operaron cambios cosméticos e o documento de base segue a ser o mesmo”.
E a Comisaria Europea, Margot Wallstromg, afirmaba que “o Tratado de Lisboa é, esencialmente, a mesma proposta que a antiga Constitución”.
Son tamén reveladoras as declaracións de Giuliano Amato, que foi vice-presidente da Convención Europea e Ministro de Interior de Italia. Nun discurso na facultade de económicas de Londres, o 21 de xullo de 2007, explicaba que “o feito de non chamar constitución a este tratado ten de bo que ninguén poderá pedir un referendo”. E uns días antes tiña tamén declarado o seguinte: “Decidiuse que o documento debería ser ilexíbel. Se é ilexíbel é que non é constitucional; esa era a idea…..se vostedes chegasen a comprender o texto nunha primeira aproximación arriscariámonos a esixencias de referendo porque iso significaría que hai algo de novo…”.
Na exposición de motivos do proxecto español de lei de ratificación do Tratado de Lisboa, pode lerse que “deriva da Constitución Europea, que foi aprobada en referendo polo pobo español. De aí que as bases, valores, obxectivos, dereitos, políticas e institucións do Tratado sexan substancialmente semellantes ás da non nata constitución”. E máis adiante dise que “a Unión precisa de maiores doses de lexitimidade”.
Non hai dúbida pois de que, esencialmente, o Tratado de Lisboa e o mesmo que o Tratado Constitucional. Tampouco hai dúbida en que legalizar é moito máis doado que lexitimar e está claro que este Tratado, decidido á marxe do pobo, non conta con lexitimidade ningunha por moito que o ratifiquen os parlamentos de 26 dos 27 estados membros.
As competencias da Unión Europea
As competencias establecidas no Tratado de Lisboa acomódanse ao interese e ao proxecto do grande capital europeo, minimizando os dereitos das clases traballadoras, alterando conceptos como “servizo público ou “servizos esenciais” para denominalos “servizos de interese económico xeral”, ampliando os espazos de privatización destes.
As competencias exclusivas da UE
O tratado declara como competencias exclusivas da Unión a política alfandegaria, o establecemento das regras da competencia para o libre funcionamento do mercado interno, a política monetaria, a conservación dos recursos biolóxicos mariños dentro da política pesqueira común e a política comercial, o que socava substancialmente a capacidade de planificar ou intervir na economía dos diferentes estados ou nacións.
Non atoparemos aquí, nas competencias exclusivas, ningunha relación coa política social ou laboral, pero sen embargo o exercicio de competencias como o relativo ás regras para o funcionamento do mercado interno ten importantes repercusións nos aspectos laborais.
A finais de decembro de 2007, cando xa estaba aprobado o novo Proxecto de Tratado en Lisboa, dáse unha significativa sentenza do Tribunal de Xustiza de Estrasburgo sobre o caso Laval, unha empresa letona que estaba a traballar en Suecia sen aplicar os dereitos e salarios establecidos neste estado. A sentenza vén a dicir que o mercado interno tal e como se contempla no artigo 2 do TUE inclúe un sistema de seguridade en que a libre competencia non pode ser falseada. En función do Tratado faise unha interpretación moi preocupante da “Directiva 96/71/CE, sobre o desprazamento de traballadores efectuado no marco dunha prestación de servizos”, de forma que se establece que: de non existir no sector produtivo do que se trate un convenio de carácter xeral e forza vinculante (como era o caso da construción sueca), os sindicatos non poden intentar obrigar a que a empresa estranxeira subscriba un acordo colectivo de empresa ou se adhira a un convenio determinado. A sentenza prescribe que a Directiva debe interpretarse como que se opón a que unha organización sindical poida intentar obrigar, mediante unha medida de conflito colectivo, a que un prestador de servizos establecido noutro estado membro deba iniciar co sindicato unha negociación sobre as contías salariais e a adhesión ao convenio colectivo. Deste xeito declárase que os traballadores letóns no sector da construción deben cumprir os mínimos legais suecos pero non os acordos colectivos do sector onde van traballar.
Esta xurisprudencia do Tribunal de Estrasburgo, precedida doutra sentenza parecida no caso Viking que afecta a traballadores do transporte do Reino Unido, vén a restaurar en certa medida o famoso intento da directiva Bolkestein de estender a competencia ao “mercado de traballo”, o que foi contestado amplamente por todo o movemento sindical europeo, sendo ademais unha das causas do fracaso da constitución europea no 2005. O Tribunal europeo fai unha interpretación sui generis do artigo 3 da Directiva en beneficio da liberdade de empresa e contra as clases traballadoras europeas que están obrigadas a competir entre si con salarios máis baixos e peores condicións laborais.
Quen decide sobre estas competencias é o Consello e quen executa é a Comisión. Establécese a figura do Presidente/a do Consello dotada de estabilidade mentres que se limita o número de membros da Comisión aos dous terzos do número de estados membros, a través dun mecanismo de rotación entre estes. Pero as xuntanzas destes órganos non teñen nada que ver cunha xuntanza entre iguais e realmente os estados centrais teñen garantido a primacía nas decisións e nos privilexios.
Falemos, por exemplo, da política comercial, competencia exclusiva da UE. Agora mesmo estase negociando un novo acordo na OMC, a Rolda de Doha, con varios capítulos abertos (agricultura, produtos non agrícolas, entre os que se encontra a pesca, servizos, regras antidumping e antisubvencións, e desenvolvemento). Os intereses que vai defender a UE van ter en conta esencialmente as necesidades e privilexios deses países centrais, ben diferentes das necesidades de desenvolvemento dunha nación como Galiza e doutros territorios periféricos europeos. A adopción de políticas necesarias para chegar a un acordo na Ronda de Doha xa están en marcha, como a reforma da PAC, reducindo as axudas nun 75%, o progresivo desmantelamento das cotas, a negativa a establecer prezos mínimos, a redución drástica das barreiras arancelarias, por exemplo no caso da importación de peixe, ou a supresión das axudas á exportación.
As competencias exclusivas para subscribir acordos comerciais tanto no marco da OMC, como no reforzamento da relación transatlántica, ou na estratexia con China, con axendas abertas actualmente, implica o establecemento e reforma das políticas comúns europeas, como a propia política pesqueira común, hoxe en entredito, ao servizo dos intereses que representan os estados centrais e dos privilexios das multinacionais europeas. Igualmente, como se prevé no protocolo do Tratado de Funcionamento da Unión Europea, o sistema de garantía da libre competencia e das regras para que esta non sexa falseada, vai deixar nas mans da Comisión a política enerxética ou a de transportes. Na práctica, todo iso significa que se vai a continuar afondando nas desigualdades entre uns territorios e outros dentro do espazo común da Unión Europea.
Por outra parte, institucionalízanse o Pacto de Estabilidade cos coñecidos efectos causais do control do déficit, provocando que os axustes económicos os paguen os salarios, as pensións e a baixa nos investimentos en servizos públicos, mentres que se rebaixan os impostos e se suprimen outros para maior beneficio dos grupos económicos poderosos.
Tamén se reforzan as competencias do Banco Central Europeo, e aínda que o seu principal papel está na loita contra a inflación, afogando a países con maior necesidade de desenvolvemento, confírenselle agora atribucións específicas nas políticas referidas á supervisión das institucións de creto e outras institucións financeiras, agás as empresas de seguros, seguramente para posibilitar o auxilio público (nisto si que non parece haber problema de intervencionismo) ante situacións de crise.
Outras competencias da UE
Ademais das competencias exclusivas, o Tratado establece outras categorías competenciais da Unión Europea, que a continuación se explicitan:
As competencias compartidas ou concorrentes coas dos Estados, de forma que estes poderán lexislar e exercer a súa competencia na medida en que a Unión non exercese a súa ou ben decidise non exercela. Os ámbitos principais destas competencias compartidas son: o mercado interior, a política social, a cohesión económica, social e territorial, a agricultura e a pesca, a política de transportes e as redes transeuropeas, o medio ambiente, a protección dos consumidores, a enerxía, o espazo de liberdade, seguridade e xustiza (onde se sitúa a política de inmigración) e os asuntos comúns en materia de sanidade pública.
As competencias de coordinación, especificamente destinadas a coordinar as políticas económicas e as de emprego, que serán definidas pola Unión. Tamén se introduce aquí unha referencia expresa ao método aberto de coordinación, que se concibe como obrigatorio, establecéndose que a Unión poderá tomar iniciativas para garantir tanto a coordinación das políticas de emprego como das políticas sociais dos estados membros.
As competencias complementarias, que se exercen sen privar os estados membros de ningunha das súas atribucións, cun carácter de apoio, coordinación ou complemento. Inclúense aquí materias sobre as que a competencia lexislativa pertence e corresponderá aos estados membros, como son a industria, a cultura, o turismo, a educación e formación profesional, etc.
Respecto ao exercicio das competencias non exclusivas da Unión e en concreto sobre o principio de subsidiariedade establécese unha redacción máis limitativa deste, de forma que a Unión so intervirá no caso de que os obxectivos non poidan ser acadados polos estados, nin a nivel central nin a nivel rexional ou local. Agora os Parlamentos estatais velarán porque se cumpra o principio de subsidiariedade (así como o de proporcionalidade) establecéndose un procedemento de control que pode levar a que o Parlamento dun estado membro poida vetar, por exemplo, unha directiva europea.
Incidencia no ámbito social.
Este Tratado non vai ser lembrado polos seus avances en materia social. Pola contra, ben pode dicirse que esvaece fronte a Acta Única Europea ou O Tratado de Niza. A Acta Única outorgaba base xurídica á seguridade e saúde no traballo e proclama o fomento do diálogo social a nivel europeo. O Tratado de Niza introduciu novas materias de política social como, entre outras, a loita contra a exclusión e a modernización da protección social, o dereito a circular e residir libremente, establecendo procedemos a prol da codecisión e a maioría cualificada en materia de igualdade (en vez de consulta e unanimidade). Porén, o contido social desta reforma centrouse nunha serie de axustes técnicos e procedementais de moi pouco calado, en liña coa proposta xeral.
A materia social experimentou lixeiros cambios de escenario. A libre circulación de traballadores pasa a ocupar o Capítulo I do Título V (artigos 45 a 48 TFUE); a política de inmigración, o Capítulo II do título V; a política de emprego ocupa agora o Título IX (artigos 145 a 150 do TFUE), e a política social, que agora atopa espazo propio, sitúase no Título X (artigos 151 a 161 TFUE), malia que as disposicións sobre o Fondo Social Europeo, sobre educación, formación profesional, mocidade e deporte se contemplan no Título XI, mentres que a cohesión económica e social se regula no Título VIII (artigos 174 a 178 do TFUE).
As novas formulacións de obxectivos, recollidas nos artigos 2 e 3 do TUE, son copia literal do contemplado na Constitución non nata, con referencias á igualdade, á non discriminación, á libre circulación de persoas, á economía social de mercado altamente competitiva, ao pleno emprego, ao progreso social, á loita contra a exclusión ou á cohesión económica e social.
No artigo 8 TFUE mantense o enfoque de horizontalización ou transversalidade do principio de igualdade entre o home e a muller, que deberá estar presente en todas as accións da Comunidade, incluíndo o tratamento da violencia doméstica, como precisa a Declaración nº 19.
No artigo 9 do Tratado de Funcionamento da Unión Europea dise que: na definición e execución das súas políticas e accións, a Unión terá en conta as esixencias relacionadas cun nivel de emprego elevado, coa garantía dunha protección social adecuada, coa loita contra a exclusión social e cun nivel elevado de educación, formación e protección da saúde humana. Dáse aquí unha cláusula de horizontalización semellante á anteriormente comentada, que é preciso salientar aínda que só na práctica futura se vai poder avaliar se se trata dunha declaración máis, baleira de contido, ou dun intento real de encarreirar pola vía do social o acervo da UE. Do mesmo xeito, no artigo 10 TFUE, pero cunha redacción máis feble xuridicamente, pídese á Unión que trate de loitar contra toda discriminación por razón de sexo, raza ou orixe étnica, relixión ou convicións, discapacidade, idade ou orientación sexual.
No artigo 156 do TFUE incorpórase un novo inciso final que describe novas funcións da Comisión Europea, de cara a conseguir os obxectivos (mellora das condicións de vida e de traballo, desenvolvemento dos recursos humanos, protección social adecuada, diálogo social, fomento do emprego…) establecidos no artigo 151. Estas novas funcións consisten en propor iniciativas tendentes a establecer orientacións e indicadores, organizar o intercambio de mellores prácticas e preparar os elementos necesarios para o control e avaliación periódicos. De todo iso se informará periodicamente ao Parlamento Europeo. Esta modificación debe ser salientada, xa que aínda que non sexa nada novo na práctica, si representa a recepción do método aberto de coordinación no corpo dos Tratados.
En definitiva, o Tratado de Lisboa practicamente non contén apenas novidade ningunha en canto ao que se entende por política social tal e como se recolle no Título X. Dificilmente podería ser doutra forma cando se parte dun principio tan neoliberal como o que entende (artigo 151 TFUE) que a evolución das condicións de vida e de traballo, da mellora da protección social e do emprego está vencellada ao funcionamento do mercado interno. Na realidade a Unión Europea só estará disposta a lexislar e harmonizar disposicións estatais de carácter laboral e social cando sexan necesarias para o correcto funcionamento do mercado ou supoñan atrancos á libre competencia, isto é, aos intereses e beneficios do capital europeo. A Unión Europea é basicamente un proxecto económico; esa é a súa esencia, sendo todo o demais accesorio a ela.
Breve referencia ao método aberto de coordinación.
Dentro deses axustes que en materia social aborda o Tratado de Lisboa ben se pode dicir que o único relevante é, con toda seguridade, o recoñecemento formal no dereito orixinario europeo do método aberto de coordinación, xa con carácter global e non só limitado ao eido do emprego.
Ata o de agora a coordinación das políticas, especialmente no que se refire á economía e emprego, foise levando a cabo a través do pulo da Comisión, que xogou un dobre papel: por unha banda, os deseños contemplados nas numerosas Comunicacións elaboradas por esta institución foron aceptados e aplicados polos estados membros configurándose así o chamado método de coordinación. Por outra banda, boa parte do labor de avaliación comparativa foise encomendando á Comisión. Agora, co Tratado de Lisboa, pretendíase que este papel se consolidase formal e globalmente, abranguendo tamén, por suposto, á política social, aínda que na Declaración nº 31 se insiste en que en todo caso o papel principal na posta en práctica destas políticas corresponde aos estados e que o rol da Unión é simplemente complementario, demostrándose unha vez máis as reticencias estatais para deixar nas mans da Comisión as súas políticas sociais.
Complementario ou non, o certo é que, a través do chamado método aberto de coordinación, a gobernanza da UE, Consello e Comisión, orientan e deseñan políticas e promoven medidas que, con base en ditames, estudos e análises previas, tenden a precarizar o mercado laboral e a facilitar o despedimento (flexiseguridade), a flexibilizar e aumentar a xornada (ata as 65 horas semanais), a rebaixar a protección social, etc., en favor da libre competencia e da consecución dunha alta competitividade. A verdade é que este método de coordinación non tiña por que ter ese resultado e podería servir para a harmonización e avance da política social europea, pero da correlación de forzas e os obxectivos e proxectos propostos a través das sucesivas reformas dos tratados, especialmente desde Maastricht, pouco podemos esperar neste senso, senón máis ben todo o contrario, xustamente o progresivo desmantelamento do que no seu tempo algúns dos estados orixinarios da UE subscribiron como pacto entre capital e traballo e que deu lugar ao chamado modelo social europeo.
Na actividade da Convención que preparou o Tratado varios Grupos de traballo reflexionaron sobre a cuestión do método aberto de coordinación para a súa inclusión no texto e as súas conclusións demostran que o termo non é nada pacífico e que resposta a un equilibrio de intereses para concertar accións e políticas común que moitas veces non teñen que ver estritamente co reparto competencial. O Grupo VI (Gobernanza económica) propoñía que o Parlamento tivese un papel definido, pero sen prexudicar á flexibilidade do método, que é a súa vantaxe principal. O Grupo IX (Simplificación) argumentaba, certamente en dirección contraria, que o método aberto de coordinación se refire á acción concertada dos estados á marxe das competencias que os tratados atribúen á UE. O Grupo V (Competencias complementarias) atrevíase a caracterizar o método como: un proceso de planificación, exame, comparación e axuste das políticas sociais dos estados membros, que se nutra dunha información mutuamente subministrada e estea baseado en obxectivos comúns. O Grupo XI (Europa social) defendía tamén a inclusión do método no Tratado pero salientando o feito de que non socavase as competencias da UE ou dos estados membros, xa que a súa práctica debería estar limitada polo carácter específico da coordinación.
Libre circulación de persoas e seguranza social.
No artigo 18 TFUE prohíbese a discriminación por razón de nacionalidade. No artigo 20 TFUE créase a cidadanía da Unión que se engadirá á cidadanía nacional (estatal) sen substituíla. No artigo 21 recóllese unha novidade a salientar: a posibilidade de que o Consello, mediante un procedemento lexislativo especial, previa consulta ao Parlamento europeo e decidindo por unanimidade (mentres que no proceso lexislativo ordinario a codecisión e a maioría cualificada é a norma xeral) poida adoptar medidas sobre seguridade social ou protección social. Con esta inclusión dáse base xurídica, en relación coa liberdade de circulación e da cidadanía europea, para que no futuro se abran as fronteiras da seguridade social, non só para as persoas traballadoras por conta allea.
En relación co anterior, o artigo 48 TFUE sofre un leve axuste, de forma que a base xurídica para a articulación dos réximes de seguranza social xa non se limitará aos “traballadores”, senón que se adopta unha redacción máis precisa: “O Parlamento Europeo e o Consello, conforme ao procedemento lexislativo ordinario, adoptarán, en materia de seguranza social, as medidas necesarias para o establecemento da libre circulación dos traballadores, creando, en especial, un sistema que permita garantila aos traballadores migrantes por conta allea e por conta propia, así como aos seus dereitohabentes”. Ao mesmo tempo engádeselle a este artigo un novo inciso final de forma que un Estado poderá remitir ao Consello Europeo, para o seu exame, os proxectos de actos lexislativos que prexudiquen a aspectos importantes do seu sistema de seguranza social, como o seu ámbito de aplicación, custo ou estrutura financeira, ou cando afecte ao seu equilibrio financeiro. Outórgase así un dereito de re-exame aos estados sobre esta materia. Non debe causar sorpresa este aspecto limitativo xa que o feito de que se poida abrir a toda a cidadanía a capacidade de exportar as súas prestacións de seguranza social podería provocar fendas que afecten á solvencia de determinados sistemas de protección social. Por outra parte, o feito de que o seguro de dependencia poida existir nuns estados e noutros non configura un escenario asimétrico contra o que se queren protexer aqueles que teñen unha protección máis extensa.
O diálogo social.
O diálogo social establécese como obxectivo no artigo 151 TFUE e a continuación introdúcese un novo artigo 152, onde se declara formalmente que: “a Unión recoñecerá e promoverá o papel dos interlocutores sociais no seu ámbito, tendo en conta a diversidade dos sistemas nacionais. Facilitará o diálogo entre eles, dentro do respecto pola súa autonomía. O cumio social tripartito para o crecemento e o emprego contribuirá ao diálogo social”. En ningún lugar do Tratado se define ese cumio social, polo que é difícil saber se pode ter algunha relevancia.
Por outra parte, segue a manterse (artigo 155 TFUE) que os acordos dos interlocutores sociais poderán ser aplicados a través dunha decisión do Consello, cando en realidade se aplican a través dunha directiva e non dunha decisión, o que se cadra quere dicir que o Consello adoptou o criterio de alterar esa práctica e no futuro incorporar eses posíbeis acordos a través do instrumento da decisión e non do Regulamento ou da Directiva.
Todo estado membro poderá confiar (artigo 153.3 TFUE) aos interlocutores sociais, a petición conxunta destes últimos, a aplicación das directivas relacionadas coa seguridade e saúde no traballo e coa igualdade entre homes e mulleres, ou ben das directivas que emanan dun acordo social a nivel europeo.
Dereitos fundamentais.
A Carta de dereitos Fundamentais, tal e como foi adoptada en Estrasburgo no 2007, mantén o valor xurídico do dereito orixinario, sen que iso implique atribución de competencia ningunha á UE nesta materia.
Os dereitos, liberdades e principios enunciados na Carta interpretaranse en relación coas disposicións xerais do Título VII da Carta polas que se rexe a súa interpretación e aplicación e tendo en conta debidamente as explicacións a que se fai referencia. Deste xeito aplícase unha interpretación restritiva respecto do fracaso proxecto constitucional, xa que na versión de 2007 se introduciron todo tipo de atrancos salientando que non ten transcendencia competencial ningunha e que os estados só están vencellados a ela en tanto apliquen o dereito da Unión. Ademais, explicítanse dúas excepcións, a do Reino Unido, para quen a Carta non é de aplicación e a de Polonia, quen a través dunha declaración unilateral do Goberno polaco proclama que cando lexisle sobre familia e moralidade pública non se verá afectado pola Carta de Dereitos Fundamentais. O Protocolo nº 30, establece no seu artigo 2, que “ cando unha disposición da Carta se refira a lexislacións e prácticas nacionais, so se aplicará en Polonia ou no Reino Unido na medida en que os dereitos e principios que contén se recoñezan na lexislación ou práctica de Polonia e Reino Unido”.
Os dereitos recollidos, cos seus anexos e interpretacións, fican por debaixo da Declaración Universal de Dereitos do Home e, por suposto, da Constitución española e mesmo da Carta Europea de Dereitos Sociais aprobada polo Consello de Europa. O dereito ao emprego e a un traballo digno aparece como “dereito a traballar”, o dereito á protección social escríbese como un dereito de acceso ás prestacións da seguranza social e dos servizos sociais. Non se recolle o dereito ao aborto e á anticoncepción e reafírmase o dereito á vida.
As explicacións elaboradas polo Presidium da Convención como guía de interpretación, que levan por título “Explicacións actualizadas sobre o texto da Carta de dereitos Fundamentais”, vai complicar, e moito, a interpretación que o Tribunal de Xustiza deba facer sobre demandas nas que estean en xogo dereitos fundamentais. Por outra parte, o artigo 6.2 TUE impón a obriga de que o Convenio Europeo de Dereitos Humanos e das Liberdades Fundamentais forme parte do dereito da Unión como principios xerais, aínda que iso non implique ampliación de competencias, o que vai significar que o omnipotente Tribunal de Xustiza europeo quede sometido á xurisprudencia do Tribunal Europeo de Dereitos Humanos, a pesar de formar parte de ordenamentos xurídicos diferentes. Para suavizar esta incongruencia, a Declaración nº 2 precisa que a adhesión ao Convenio debe levarse a cabo de xeito que se preserven as especificidades do dereito da Unión, sinalando a necesidade dun diálogo fortalecido entre ambos órganos.
En resumo, non se pretendeu no Tratado crear un corpo sólido de dereito civil, económico e social europeo capaz de reequilibrar o liberalismo existente, que continuará a ser dominante no marco comunitario, senón que ademais, a través dunha lectura restritiva e complexa da Carta de
Dereitos Fundamentais, permite a limitación destes dereitos, algo que xa están propoñendo estados como Reino Unido, Irlanda ou Polonia.
O dereito de autodeterminación e a presenza do galego.
O liberalismo ou neoliberalismo representa tamén a negación da diversidade cultural e da pluralidade nacional a nivel planetario. O mundo é cada vez máis desigual no económico e social e, no entanto, máis uniforme en relación coas ideas, impóndose unha uniformidade ideolóxica e cultural. O proxecto conservador e neoliberal que hoxe representa a Unión Europea constitúe un espazo globalizado a prol do mercado único e da expansión do capital, un espazo onde se concreta da forma máis perfecta a dialéctica mundialización-rexionalización que caracteriza a actual fase do capitalismo. Un proxecto contrario tanto á existencia dun espazo europeo social e solidario como ás formulacións do nacionalismo, que obxectivamente se opón á globalización.
A Comunidade Económica Europea e a Unión Europea foi e é un acordo entre Estados. O Tratado de Lisboa afirma ese carácter e só recoñece os estados membros como suxeitos de dereitos políticos, negándolles, en senso contrario, eses dereitos aos pobos e nacións sen estado. Ao igual que o Tratado Constitucional, este Tratado, feito de costas á cidadanía, considera inalterábeis as fronteiras estatais, esixe o respecto á integridade territorial dos Estados e non recoñece, polo tanto, o dereito de autodeterminación das nacións sen Estado. Deste xeito os rexedores da UE vacínanse contra as demandas populares de territorios con identidades lingüística e nacional propias, mentres non dubidan en alentar conflitos nos Balcáns ou recoñecer a independencia de Kosovo.
Na mesma liña, o Tratado de Lisboa ignora acordos internacionais como a Declaración Universal de Dereitos Lingüísticos (UNESCO) ou a Carta Europea das Linguas Rexionais ou Minoritarias (Consello de Europa) e só contempla como linguas oficiais as dos estados membros. A lingua galega (ou a catalá ou a vasca) queda arredada deste espazo internacional, xa que o Estado é o único elemento para determinar ou non a existencia dunha lingua na Unión Europea.
A Unión Europea: un proxecto neoliberal e subalterno.
O Tratado de Lisboa reafirma a Europa do capital, tamén coñecida como a Europa dos mercadores, a que asume o proxecto neoliberal e participa da dialéctica da mundialización capitalista, sendo un dos seus instrumentos máis importantes e perfectos. Esa Europa que necesita para o funcionamento do mercado interno a ausencia de regras que limitan a libre competencia, receosa da democracia política e das soberanías estatais e nacionais, que prefire a gobernanza de elites e expertos a través de acordos e normas elaboradas polos poderes executivos á marxe dos pobos e dos seus parlamentos. Esa Europa que nega o dereito de autodeterminación e recoñece so como linguas oficiais as dos estados membros.
O Tratado, que vai ser ratificado polas Cortes Xerais, a pesar de que en rigor xa é un texto xuridicamente morto, vén a ser o mesmo que o proxecto constitucional frustrado e segue os criterios iniciados en Maastricht para construír unha Europa neoliberal, que renuncia a ser contrapeso do modelo ianqui para se converter na súa sucursal, no económico, no social, no político e no cultural. Tamén no militar, cando se asume a OTAN, no texto do Tratado, como marco para os estados que son membros desta organización, que “continúa a ser o fundamento da súa defensa colectiva e a instancia apropiada para a concretar”.
Galiza, 20 de xuño de 2008
