imprimir
Nunca o capitalismo saíu das súas crises mellorando, ou sequera mantendo, os niveis de vida e as condicións de traballo dos asalariados. Grecia non é a excepción. As manifestacións, as folgas e loitas que se desenvolveron a partir do estourido da crise apuntan ao único camiño posíbel para o pobo grego fronte aos plans de axuste e maior explotación do capital e o seu Estado.
Actualmente as explicacións máis comúns da crise grega son de dous tipos. Por unha banda, a que sostén que a crise se debeu á mala xestión e ao malgasto do goberno grego. Por outra banda, a que bota a culpa da crise aos especuladores e/ou os bancos. A primeira é defendida principalmente polos sectores máis afíns á ortodoxia neoclásica. A segunda, máis estendida, fana os gobernos europeos (e doutros países, como Arxentina); a Comisión Europea de Finanzas e outros organismos; e boa parte do progresismo e a esquerda...
Parece haber bastantes evidencias de que as malas políticas do goberno grego, como a acción dos bancos e os especuladores tiveron a súa debida influencia na crise grega. Por exemplo, sendo Grecia un dos países máis pobres de Europa, é o que máis inviste, en relación ao seu PNB, en gastos militares, que son completamente improdutivos(1). Porén, con todo o importante que poidan ser estes factores, pensamos que a crise grega obedece a causas máis profundas. En primeiro lugar, porque está relacionada coa crise mundial de acumulación capitalista. E en segundo termo, coa forma en que o capitalismo grego se inseriu na economía mundial -en particular a partir da adopción do euro-, e a súa posición competitiva con respecto a outros capitais. O endebedamento estatal, a caída dos prezos dos activos financeiros e a especulación, explícanse a partir de contradicións “estruturais”.
A nosa idea de partida é que no mercado mundial sempre se están comparando produtividades relativas, tempos de traballo e graos de explotación do traballo. Os capitais establecen loitas competitivas nas cales sobreviven os máis fortes, isto é, os que desenvolven tecnoloxías e métodos de produción máis avanzados, e/ou os que teñen éxito en aumentar a explotación da clase traballadora, por riba dos seus competidores. É neste sentido que os tipos de cambio -que conectan os espazos de valor entre si, e co mercado mundial- xogan un rol imposíbel de esaxerar. Como expuxemos noutros traballos, coa teoría do valor de Marx pódese explicar doadamente por que os países en que predominan capitais con baixa produtividade relativa, teñen unha tendencia a establecer tipos de cambio real altos (ou sexa, moeda depreciada en termos reais). É a forma de compensar, polo menos parcialmente, a desvantaxe tecnolóxica. Desvantaxe tecnolóxica significa que os tempos de traballo non alcanzan o tempo de traballo medio que impera na produción de determinada mercadoría. Pero esta compensación opera a través de salarios deprimidos en termos da moeda internacional e ao custo de encarecer a importación de tecnoloxía e equipos.
No caso de Grecia o tipo de cambio real (isto é, o euro e o nivel de prezos e salarios grego en relación aos seus competidores) non estaba avalado polo nivel de produtividade do capitalismo grego. Nese marco, o estourido da crise mundial acelerou e terminou de “dinamitar” os termos en que se produciu a inserción da economía grega na economía mundial. A crise financeira desprégase sobre esta base, agravando as cousas. Para entender este proceso, hai que partir entón das condicións “estruturais” do capitalismo grego que rodean a adopción do euro e o crecemento dos últimos anos. Pero antes, permítanme lembrar a centralidade da competencia, e o seu significado, desde o punto de vista da teoría de Marx.
O significado da competencia a nivel mundial
Marx dixo que os economistas burgueses falan e falar da competencia, pero non comprenden o seu significado. A cuestión é central, porque a lei do valor traballo só opera a través da competencia. E é a través da competencia que se impoñen as leis da acumulación capitalista, e despréganse e profúndanse as súas tendencias. Isto débese a que a competencia actúa como un látego que obriga a cada capitalista a ir ao fondo na extracción de plusvalía. En palabras de Marx, é a través da competencia que “se pon como necesidade exterior para o capital o que corresponde á natureza do capital” (Marx, 1989, t. 2, p. 168). É que a competencia “impón a cada capitalista individual, como leis coercitivas externas, as leis inmanentes do modo de produción capitalista. Constrínxeo e a expandir continuamente o seu capital para preservalo, e non é posíbel expandilo senón por medio da acumulación progresiva” (Marx, 1999, t. 1, pp. 731-732).
Ao competir no mercado mundial, o que se está facendo é comparar tempos de traballo empregados nos diferentes espazos nacionais. Os capitais que non son competitivos son “sancionados”, no sentido que parte dos tempos de traballo empregados non son validados como xeradores de valor. E durante as crises -esas verdadeiras revolucións de valor, das que falaba Marx- esa coerción competitiva opera de forma potenciada. Por iso a competitividade, isto é, a comparanza de tempos de traballo e de taxas de explotación do traballo, está no corazón das contradicións que levan á crise da economía grega.
Débil produtividade e apreciación cambiaria
Cando Grecia adoptou, en 2002, o euro como moeda, os niveis de produtividade da súa economía eran aproximadamente un 88% da produtividade media da Unión Europea; e desde aquela a competitividade estívose debilitando. É que a partir de 2002 houbo unha certa euforia investidora, e entrada de capitais, destinados ao crédito para o consumo de fogares e tamén a financiar a obra pública. Isto impulsou á alza os prezos e salarios, xunto ao crecemento da economía. Entre 2000 e 2007 o PNB real grego aumentou a unha media do 4,2% anual. Os 16 países da área do euro nese mesmo lapso de tempo creceron a unha taxa do 2,15% anual. Pola súa banda os prezos en Grecia aumentaron a unha media do 3,5% anual entre 2002 e 2008; mentres que a media europea foi do 2,3%.
Debido a que o euro era agora a moeda grega, a suba dos prezos internos por riba dos prezos europeos implicou unha apreciación en termos reais do tipo de cambio para Grecia. Pero a isto sumouse a forte presión competitiva do capital alemán. É que para Alemaña a adopción do euro significou unha depreciación cambiaria, en relación ao antigo marco. En 2009 a Comisión Europea consideraba que en 2009 o euro estaba devaluado entre un 10 e 12%, en termos reais. Debe terse en conta que, ademais da maior produtividade, o capitalismo alemán se beneficiou da explotación do traballo no Centro e Leste de Europa, e nos territorios da ex URSS. Por exemplo, en 2005-2007 o 13% da IED alemá ía a Europa do Centro e do Leste. As empresas que se instalaban nestes países pagaban, de media, o 16,5% do salario que o que pagaban en Alemaña; sendo a produtividade aproximadamente un 60% da que hai en Alemaña, o custo laboral neses países era, de media, o 72,4% do custo en Alemaña (Marin, 2009). Isto puxo presión, á súa vez, sobre os traballadores alemáns; os salarios en Alemaña estiveron contidos, á vez que aumentaba a produtividade industrial. O resultado foron altos excedentes alemáns en conta corrente, que chegaron a case o 8% do PNB, e hoxe andan polo 5,5%.
De maneira que o capitalismo grego tivo unha presión cada vez maior. Os salarios dos traballadores gregos eran menores que os salarios en Alemaña. En 2006 a paga horaria media en Grecia era un 44% da paga en Alemaña (e o poder de compra real un 72% do que tiña o obreiro alemán). O salario mínimo é un dos máis baixos de Europa; en 2004 era de 560 € (contra 1.286 € en Francia ou 1.265 € nos Países Baixos), e representaba o 47% da media nacional. Pero aínda sendo baixos estes salarios, non podían competir cos salarios aínda máis baixos do Leste e Centro de Europa, ou doutros países atrasados.
Os traballadores gregos de media tamén traballaban máis horas que os seus pares europeos (2.152 horas media por ano, contra 1.430 en Alemaña e 1544 en Francia, dato OECD, 2008); e o custo de vida era similar ao de Alemaña. Nunha palabra, estaban moi explotados, sen que isto impedise que a economía fose menos produtiva. Fronte a isto, a “receita” do FMI e outros será, para saír da crise, aumentar aínda máis a explotación, para facer o capital “competitivo”.
Por outra banda, o investimento público dirixiuse a obras de infraestrutura que non afectaban directamente á produtividade nos sectores de bens intercambiábeis. Por exemplo, unha parte importante destinouse a obras para os Xogos Olímpicos de 2004, como a construción do aeroporto de Atenas. E o investimento estranxeiro directo, destinada a plantas e equipos, mantívose moi baixo. A media anual da incidencia da IED na formación de capital fixo bruto en Grecia, entre 2003 e 2005 foi de apenas do 2,7% (contra máis do 50% en Bélxica, por exemplo).
Con este panorama, non é de estrañar que en 2006 un traballo de economistas do FMI calculase que, desde a adopción do euro, a apreciación cambiaria de Grecia era do 17%. De media, entre 2000 e 2006 os custos laborais aumentaran ao 2,4% anual, contra o 0,3% na área do euro; e a produtividade aumentara 1,8%, contra 2,6% na media na área do euro (Gagales et al., 2006). En consecuencia os exportadores gregos estaban perdendo terreo nos mercados externos nos capítulos de alimentos, minerais, combustíbeis, materias primas, téxtiles e metais; o que non era compensado polos aumentos en químicos e equipos de transporte. En termos absolutos as exportacións aumentaban, pero isto debíase á expansión do mercado mundial, e non ao aumento da competitividade.
En 2008 outro traballo de economistas do FMI calculaba que desde a entrada ao euro o tipo de cambio grego se apreciara, segundo o índice de prezos ao consumidor, un 10%; e segundo os custos laborais unitarios, a perda de competitividade cambiaria fora do 17%, en relación aos socios comerciais europeos (Honjo e Chua, 2008). En relación á competencia asiática e doutros países atrasados os autores calculaban unha apreciación cambiaria acumulativa do 30%, segundo os custos laborais. Estes datos son corroborados polas estatísticas de produtividade da OECD. En 2008, e cun índice EUA = 100, o produto por hora traballada en Grecia era de apenas o 58% do de EUA (o de Alemaña era o 91,4 e o de Francia o 96,2).
Por outra banda, a pesar de que en termos relativos mellorara a participación das exportacións de produtos con tecnoloxía media e alta no total de exportacións, a participación das exportacións de baixo valor engadido (intensivas en man de obra) seguían sendo un compoñente esencial do total das exportacións. O cal constituía outra mostra da debilidade estrutural da inserción grega no mercado mundial, a través do euro.
Déficit en conta corrente e boom de crédito
A partir do anterior compréndese o enorme déficit na conta corrente de Grecia ao longo dos 2000s:
Déficit grego en conta corrente, como porcentaxe do PNB
|
Ano |
2002 |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
2007 |
2008 |
2009 |
|
Déficit / PNB |
–6,5 |
–6,5 |
–5,8 |
–7,5 |
–11,3 |
–14,4 |
–14,6 |
–11,6 |
Para ter un punto de comparación, pénsese que en 2001 o déficit de Arxentina era inferior ao 2% do PNB; e que cando o estourido das crise mexicana de 1994, ou tailandesa de 1997, o déficit andaba polo 5% do PNB.
Por outra banda é rechamante que o déficit de conta corrente se mantivese moi elevada nos anos de recesión; e alcanzase o seu máximo en 2008.
Este déficit foi financiado en parte con transferencias da Unión Europea, pero esencialmente con entrada de capitais. A maioría destes capitais foron a comprar bonos do goberno, e outra parte foi ao sistema bancario, onde impulsou o crédito ao consumo. Aínda que a relación entre crédito ao sector privado e o PNB en 2005 era do 60%, o que constituía un nivel relativamente baixo, a súa taxa de crecemento foi moi alta, porque se partía de niveis moi baixos. Na década de 1990 o aumento do crédito fora impulsado pola liberalización financeira e a eliminación de controis cambiarios. Logo da adopción do euro, polas taxas de xuros extremadamente baixas (negativas durante boa parte dos 2000). Isto explica que nos dez anos anteriores a 2005 o crédito ao consumo do sector privado estivera subindo a unha taxa media anual do 14,5%; o endebedamento dos fogares pasara do 14% do PNB en 2001, ao 29% en 2005. Unha parte deste endebedamento debeuse ao crecemento do crédito hipotecario. De novo, era un nivel baixo en relación a outros países atrasados, pero dada a súa dinámica, alimentaba o boom; que, como vimos, impulsaba a apreciación cambiaria. Os créditos ás empresas, pola contra, non foron importantes. En termos globais, aumentou o investimento residencial e a produtividade no sector servizos; pero non o fixo, como vimos, nos sectores produtores de bens intercambiábeis.
Débeda crecente
Estaban dados entón todos os elementos para que a débeda externa grega medrase a unha alta taxa. No cuarto trimestre de 2005 a débeda pública grega era de 145.230 millóns de €; no cuarto trimestre de 2009 pasara a 214.703 millóns de €. A débeda das institucións financeiras, no mesmo lapso, crecera desde 52.499 millóns de € a 112.861 millóns de €. A débeda total grega, sempre entre fins de 2005 e fins de 2009, pasou de 269.996 millóns de €, a 403.780 millóns de € (Bank of Greece). .
A débeda pública grega foi financiada por bancos europeos, principalmente alemáns e franceses, e tamén por bancos gregos. En 2010 os bancos alemáns tiñan unha exposición de 45.000 millóns de dólares en Grecia; os franceses de 75.000 millóns de dólares; e os ingleses de 15.000 millóns de dólares (Wall Street Journals Americas, 18/06/10). Pero tamén os bancos gregos prestaran fortemente ao goberno. Ademais das trampas que fixo o goberno grego para ocultar o verdadeiro estado das súas contas fiscais, houbo unha “bicicleta” financeira que impulsou o que continuase a espiral de endebedamento. Esta foi facilitada polo sistema de emisión do Banco Central de Europa. É que os bancos europeos poden tomar prestado do BCE se provén o colateral correspondente. Este colateral debe estar constituído por bonos de goberno con alta cualificación, e títulos similares. De maneira que os bancos gregos, ou outros, compraban bonos gobernamentais gregos -nos 2000 pagaban unha taxa un pouco maior que a alemá-, entregábanos como colateral ao BCE para financiarse a un custo moi baixo, e quedaban cunha boa diferenza. O goberno grego, á súa vez, tiña unha boa escusa para seguir endebedándose.
A crise mundial e a economía grega
A andamiaxe precipitaríase co inicio da crise mundial. Aos problemas estruturais que apuntamos, sumouse o freo na entrada de capitais, e os efectos da crise en dous sectores chave, a industria do transporte naval (ITN) e o turismo. Situemos brevemente os feitos no seu contexto.
A ITN é moi importante na economía grega. Os armadores gregos posúen a flota máis grande do mundo; a flota grega representa o 16% da capacidade naviera mundial. Nos 2000, até o estourido da crise, os capitais gregos que operan na ITN tiveron unha situación boa, acompañando a expansión do comercio mundial. En termos globais, en 2005 os ingresos provenientes da ITN eran de 13.900 millóns de dólares, superiores aos do turismo; tratábase do maior ingreso de Grecia por invisíbeis.
Empurrados polas presións da competencia, e polo aumento da demanda, entre 2000 e 2006 os gregos investiron fortemente na renovación da flota, para o que contraeron fortes débedas con bancos europeos. No resto da industria tamén se estaba investindo -por exemplo armadores alemáns ou asiáticos- de maneira que xa en 2006 asomaba o espectro da sobrecapacidade. Porén, na medida en que os prezos dos fletes seguían altos, moitos barcos, xa vellos tecnoloxicamente, continuaban en operación, e a industria mantiña os investimentos. De maneira que xa antes do estourido da crise había sobrecapacidade. En 2008 esperábase que nos seguintes catro anos uns 6.000 novos barcos (petroleiros, transportadores de containers e de carga seca) entrasen en servizo a nivel mundial, o equivalente ao 60% da flota dese momento (Der Spiegel, 24/3/10).
Por iso co estourido da crise mundial pasouse a unha situación de sobreoferta xeneralizada, caída de prezos de frételos e desvalorización dos capitais investidos. En particular, os armadores que compraran no pico da euforia, entre 2006 e 2007, experimentaron fortes caídas nas súas ganancias, ou perdas. Xa a fins de 2008 a situación era grave; a primeira caída xeneralizada dos títulos da débeda grega, que se produciu en outubro dese ano, tivo como raíz a desconfianza que provocaba no sistema financeiro as débedas dos armadores gregos, e a repercusión na economía da caída da actividade. Pode verse aquí con claridade que as crises financeiras profundas polo xeral están vinculadas aos problemas de acumulación, e ás contradicións esenciais das economías capitalistas.
En 2009 a situación agravouse; o comercio mundial caeu o 12,2% (OMC), e os prezos afundíronse. A mediados de 2009 tarifas de carga seca que no verán de 2008 superaban os 300.000 dólares, andaban agora polos 10.000 dólares. Algo similar ocorría cos buques tanques e o transporte de containers. A comezos de 2010, e a pesar dunha recuperación do comercio mundial (o Banco Mundial prognostica un crecemento do comercio do 4%), continuaba a sobrecapacidade, e as tarifas mantíñanse en aproximadamente o 15% dos niveis que alcanzaran en 2008.
Pero a crise mundial non só afectou de cheo á ITN grega, senón tamén ao turismo, que constitúe a súa principal actividade (representa aproximadamente o 18% do PNB; un de cada cinco empregos depende do turismo), e é unha fonte fundamental de ingresos. Xa antes da crise Grecia sufría a competencia doutros destinos, como Turquía, e outros lugares que eran máis baratos, dada a apreciación do euro. Con todo, é coa crise mundial que a situación se tornou extremadamente difícil. En 2009 os ingresos por turismo baixarían un 20% (Institute for Tourist Research and Forecast), e a comezos de 2010 a crise continuaba, provocando unha intensa desvalorización dos investimentos, e quebras. En marzo deste ano había uns 400 hoteis en venda.
No conxunto, a economía grega contraeuse un 2,5% en 2009, e caería un 4,6% en 2010. A produción industrial en abril de 2010 caera un 5,1% con respecto a igual mes de 2009. O déficit público supera o 10%; e a desocupación alcanza (marzo de 2010) o 11,6%.
A crise financeira
Estes factores entón subxacen á crise grega, e explican por que, malia a recesión, o déficit de conta corrente seguiu alto no medio da recesión, e a débeda continuou crecendo. O importante é comprender que a especulación financeira actúa sobre este pano de fondo. A crise non se debe só, nin principalmente, aos banqueiros e os especuladores. Quedar nisto é quedar na superficie da cuestión. As crises financeiras e bancarias vincúlanse aos problemas que enfronta a xeración e realización de plusvalía, e a valorización dos capitais. Ao caer a realización da plusvalía, os bancos atopan difícil recuperar os empréstitos, e rende a desconfianza. O mesmo sucede coa capacidade do goberno para colocar débeda. Os investidores esixen cada vez máis taxa para seguir prestando. A isto pódese sumar a especulación cos bonos gregos, e cos CDS (credit default swap, de feito son seguros contra o default). Por exemplo, os especuladores operan “a curto”, o que significa que alugan bonos para vender nos mercados, coa esperanza de recompralos logo máis baratos. Estas sobrevendas de bonos deprimen aínda máis os prezos, elevando as taxas de xuros que debe pagar o goberno. Pero a especulación profunda a tendencia, non a crea por si mesma. Por iso o actuar sobre estas operacións (por exemplo, prohibir as operacións curtas) non solucionan ningún problema de fondo. Apenas poden suavizar as oscilacións. As contradicións emanan das relacións capitalistas de produción, que abarcan todas as formas do capital (produtivo, mercantil, dinerario).
Pero aínda que a crise non ten por orixe á esfera das finanzas, a especulación financeira e a crise bancaria que acompañan a crise, reactúan agravando a crise. En xuño de 2010 o goberno grego está pagando case 7 puntos máis que Alemaña por tomar débeda a 10 anos. A medio prazo esta taxa é insostíbel. O cal pon en perigo a moitos bancos europeos, con alta exposición á débeda grega, como vimos.
Ademais, aínda que os bancos gregos entraron na crise cunha alta capitalización, están sufrindo polas rebaixas na valuación dos seus activos e por créditos que non se están recuperando; o que pon presión sobre a liquidez, e aumenta o custo do fondeo. A isto súmase que a comezos de 2010 foron sacudidos por unha vaga de fuga de capitais, xerada por cidadáns ricos e corporacións. Entre xaneiro e febreiro sairían uns 7.500 millóns de € de depósitos, con destino principalmente a Suíza, Gran Bretaña e Chipre. Pero tamén sofren os investimentos dos bancos gregos en Rumania, Bulgaria, Serbia e Macedonia, a zona de influencia grega(2). Na medida en que a crise mundial afecta a estes países, tamén haberá repercusións sobre os activos dos bancos gregos comprometidos na rexión.
A carreira por aumentar a explotación
A saída que hoxe está intentando o goberno grego, co apoio do FMI e os grandes poderes, é pola vía deflacionaria e o axuste fiscal. Debátese como aumentar a explotación da forza de traballo para facer competitivo o capital grego. Paul Krugman e outros economistas establecidos dino con todas as letras: hai que baixar os salarios. Algúns cálculos din que o salario debería caer entre un 20 e 30%.
Isto significa tamén baixar as prestacións sociais, aumentar a idade de retiro, diminuír os gastos sociais. O cal ameaza con agravar a crise, na medida en que a restrición do gasto agudiza a caída da demanda, e polo tanto a caída da produción e dos ingresos. Isto, á súa vez, promete manter ou mesmo agravar os problemas para facer fronte á débeda. Outra alternativa sería que Grecia saíse do euro, e volvese á súa propia moeda. Neste caso teriamos unha “solución” ao estilo Arxentina 2002, de depreciación, caída dos salarios, e aumento da explotación por vía da inflación. Ou realizar un default capitalista da débeda grega que, de todas as maneiras, non salvará os traballadores de penurias, da desocupación e a presión do capital. Nunca o capitalismo saíu das súas crises mellorando, ou sequera mantendo, os niveis de vida e as condicións de traballo dos asalariados. Grecia non é a excepción. As manifestacións, as folgas e loitas que se desenvolveron a partir do estourido da crise apuntan ao único camiño posíbel para o pobo grego fronte aos plans de axuste e maior explotación do capital e o seu Estado.
Para rematar, e a modo de conclusión destas notas, queremos salientar a necesidade de realizar análises que teñan en conta os problemas que poderiamos chamar “estruturais” da acumulación, a nivel do mercado interno e do mercado mundial, e como estes se combinan coas crises financeiras e bancarias.
_____________________________________________
Notas:
(1) En 2009 Grecia dedicaba a gastos militares uns 14.000 millóns de euros, un monto equivalente ao 3,6% do seu PNB.
(2) As empresas gregas en conxunto levan investidos, até 2010, uns 12.000 millóns de euros na zona; os bancos gregos posúen o 15% dos activos do sistema bancario neses países, e no caso de Bulgaria alcanzan o 35% do mercado.
______________________________________________
Bibliografía
Gagales, A.; M. Rossi e M. Moreno Badia (2006): Greece. Selected Issues, IMF.
Honjo, K. e D. Chua (2008): Greece, Selected Issues, IMF.
Marin, D. (2009): “The Opening Up of Eastern Europe at 20- Jobs, Skills and ‘Reverse Maquiladoras” in Austria and Germany”, Discussion Paper, University of Munich and Bruegel.
Marx, K. (1999): El Capital, Madrid, Siglo XXI, 3 t.
Marx, K. (1989): Elementos fundamentales para la crítica de la economía política (Grundrisse) 1857-1858, México, Siglo XXI, 3 t.
_____________________________________________
[Artigo tirado do blog do autor, xullo de 2010]
