Sociólogo e científico social histórico estadounidense, nado en Nova York en 1930. De filiación marxista, ntre as súas achegas está a teoría do sistema-mundo. Foi profesor de socioloxía na Universidade de Binghamton até a súa xubilación en 1999, así como director do Centro Fernand Braudel para os estudos económicos, sistemas históricos e civilización. Na actualidade, escribe os seus comentarios quincenais no sitio web do Fernand Braudel Center.

Entre os seus numerosos libros pódense salientar: The Modern World-System (vol. 1, 2 e 3), Historical Capitalism (1983), The Politics of the World-Economy. The States, the Movements and the Civilizations (1984), Geopolitics and Geoculture: Essays on the Changing World-System (1991), After Liberalism (1995), Decline of American Power: The U.S. in a Chaotic World (2003) ou European Universalism: The Rhetoric of Power (2006).

Co gallo de celebrar o trixésimo aniversario da creación do Partido dos Traballadores (PT) en Brasil, o principal xornal independente de esquerda, Brasil de Fato, publicou entrevistas con catro dos principais intelectuais de esquerda. Os catro foron activos algunha vez no PT, de feito cóntanse entre os seus fundadores.

Tres deles retiráronse do PT -o historiador Mauro Iasi uniuse ao Partido Comunista Brasileiro, o sociólogo Francisco de Oliveira uniuse ao Partido Socialismo e Liberdade e o historiador Ruda Ricci fíxose esquerdista independente-. O cuarto, o historiador Valter Pomar, permanece no PT e é unha das figuras principais da súa facción de esquerda.

Expresaron catro análises, abraiantemente diferentes, do que Ricci chama o antigo dilema da esquerda brasileira: como ser popular e de esquerda. Pero por suposto ese foi o dilema da esquerda en todo o mundo, e segue séndoo até o de agora.

Brasil é un lugar interesante para analizar este dilema e como se expresa. É un país cunha longa e activa tradición política, e hoxe goza moito dunha situación multipartidista. É tamén unha nación cunha situación política que mellorou moito en anos recentes, particularmente nos últimos 10 anos. E Brasil é un país que estivo afirmando moito liderado político en América Latina. Así que a pregunta vólvese como medimos a popularidade dun partido e como avaliamos as súas credenciais de esquerda?

O xornalista de Brasil de Fato abriu as súas entrevistas apuntando que o presidente Luiz Inácio Lula da Silva é unha figura carismática, que é o mandatario máis popular desde a redemocratización do país e que ao longo da súa historia o PT incrementou o seu apoio entre os estratos máis pobres da poboación. Para que o partido se volva máis popular, aseverou, tivo que facer concesións ao pragmatismo.

Como reaccionaron os catro intelectuais a esta premisa? Para Ricci, o lulismo volveuse máis importante que o partido, o que inverte o concepto orixinal do PT. O PT americanizouse di el. Hoxe é simplemente unha maquinaria electoral. A esquerda ve difícil ser popular debido ao seu lastre teórico de orixe europea. A cultura popular, di, é complexa e conservadora, e Lula dialoga coa súa cultura popular. O PT é estatista e desenvolvementista, e como tal conservador e pragmático. Así que o problema é retornar á idea orixinal dunha utopía de esquerda democrática sen se tornar elitista.

Para Iasi, o PT volveuse un dos dous principais partidos de Brasil, de centroesquerda cun programa pequeno burgués. O prezo que pagou polo tamaño do seu respaldo foi o abandono dos principios e as metas políticas que estaban presentes na súa orixe. O lulismo ou o populismo é un xeito de facer que as masas accedan ás políticas que non foron feitas no seu interese.

Para Oliveira, o PT que comezou cunha base de traballadores, de teoloxía da liberación e de movementos de democratización, volveuse simplemente parte do conxunto xeral do sistema partidista brasileiro. Unha perspectiva socialista non se basea nos pobres senón nunha análise de clase. E en canto ao programa do partido, a estatización, está 100 anos atrasado, é parte da doenza infantil do estatismo. É un programa para fortalecer as industrias brasileiras e non ten nada que ver coa esquerda ou o socialismo.

Pomar ve a situación moi diferente. El concorda con que ao principio o goberno de Lula era social-liberal na súa orientación. Pero logo de 2005, foi cara á esquerda. Si, di el, o partido é desenvolvementista. Pero hai dúas variedades de desenvolvementistas, os conservadores e os demócrata-populares. Coa crise do capitalismo, o socialismo está de volta ao debate.

O abraiante acerca das tres análises críticos é o medo ao populismo. O que sorprende das análises é a ausencia de calquera discusión de xeopolítica.

Xusto uns días despois do artigo de Brasil de Fato, Fidel Castro publicou unha das súas Reflexións periódicas en ‘La Jornada’, na cidade de México. Lula acababa de estar de visita con Castro. Este dixo que coñecía a Lula hai 30 anos, é dicir, desde a creación do PT. Dada a historia de Cuba e as dificultades de máis de 50 anos, Castro dixo que o que ten para nós unha enorme transcendencia era a recente reunión en Cancún onde se decidiu a creación dunha Comunidade de Estados Latinoamericanos e do Caribe que incluía a Cuba e excluía a Estados Unidos e Canadá. Esta reunión foi en gran medida un logro de Lula.

Castro subliñou entón a importancia e o simbolismo desta última visita de Lula antes de que deixe de ser presidente de Brasil. Lembrou que na década de 1980 tivo un emotivo encontro con el, a muller e seus fillos na súa sinxela casa e salientou de Lula “o seu pracer de loitar con grande modestia”. Aquí non hai crítica ningunha ao lulismo.

Todo o que os intelectuais brasileiros de esquerda critican, Castro gábao: o desenvolvemento tecnolóxico de Brasil, o crecemento do PIB, converterse nunha das 10 máis grandes economías do mundo. Mesmo na cuestión da produción de etanol, á que Castro di que se opón, non culpou a Lula. “Comprendo perfectamente que Brasil non ten outra alternativa, fronte á competencia desleal e os subsidios de Estados Unidos e Europa, que incrementar a produción de etanol”.

Castro termina nesta nota: Unha cousa é indiscutíbel: o obreiro metalúrxico converteuse actualmente nun estadista destacado e prestixioso cuxa voz escóitase con respecto en todas as reunións internacionais.

Como puideron os intelectuais brasileiros de esquerda e Castro chegar a retratos tan diferentes de Lula? Está claro que estaban mirando dúas cousas por completo diferentes. Os intelectuais brasileiros de esquerda miraban primordialmente a vida interna de Brasil e expresaron a súa mágoa polo feito de que Lula fose, como máximo, un pragmático de centroesquerda. Castro miraba principalmente a Brasil no seu papel xeopolítico, que el ve que socava o seu inimigo primordial, o imperialismo de Estados Unidos.

Cal é entón a prioridade para os intelectuais de esquerda? Esta non é simplemente unha cuestión brasileira. É unha cuestión que se debe preguntar case en todas as partes, tendo en conta o curso da historia e o estatus xeopolítico do país en cuestión.

[Artigo tirado do xornal mexicano ‘La Jornada’, do 21 de marzo de 2010]