A supremacía do capital ficticio (que non crea valor, nin plusvalía) xuntamente coa contracción das taxas de crecemento media do sistema produtivo e económico, mergullaron o capitalismo na crise máis severa que estamos padecendo.

Para a maioría da humanidade, que é a clase traballadora e o proletariado todo, debe quedar moi claro que esta é unha crise estrutural, prolongada e derivada das profundas contradicións históricas acumuladas polo sistema nas últimas tres décadas e que son coincidentes co que se deu en chamar "neoliberalismo", é dicir, un patrón de produción e reprodución, intercambio e consumo do capital internacional e de Estado, fundado na división internacional do traballo e na dinámica empresarial das forzas do mercado (oferta-demanda) e que, para iso, conta con todos os instrumentos xurídico-políticos e institucionais -así como das forzas represivas- do Estado e doutros instrumentos do sistema de dominación, por exemplo, o poder persuasivo dos medios de comunicación, a educación e os procesos ideolóxicos.

Polo tanto de ningún xeito se trata dunha "crise inmobiliaria" ou simplemente "financeira" como vén propagando desde os círculos oficiais do poder político-ideolóxico de Estados Unidos e da Unión Europea e nos medios de comunicación privados e oficiais. Se así for, sinxelamente por sentido común, entenderíase que coa inxección de 700.000 millóns de dólares que o Congreso norteamericano aprobou co obxectivo de que o Departamento do Tesouro adquira a débeda chamada de "mala calidade" dos bancos privados, o problema xa se resolveu ou, polo menos, distendido, no canto de se pronunciar a afondar como está ocorrendo, até o punto de estar o sistema todo a piques de se precipitar nun ciclo recesivo de incalculábeis consecuencias para a humanidade.

Erraron os teóricos das ondas longas que auguraban a existencia un novo ciclo Kondratiev de tonalidade expansiva que polo menos se debería estender até o ano 2025, cando xa houbese unha "nova hexemonía" situada nun "novo polo xeopolítico con centro en Asia: sexa Xapón, China, Rusia, India, Paquistán ou unha "hexemonía combinado", sui generis que fixese as veces de substitución do imperio norteamericano, cuestión que non se ve moi clara nestes tempos. Máis ben, o que ocorreu, polo menos desde a crise mundial de 1974-1975, foi que o actual ciclo recesivo que alí se orixinou, foi constantemente rexenerado, nos oitenta e os noventa do século pasado, coas políticas liberais e mercantilistas do gran capital e do Estado keynesiano, até o punto de cambiar, logo da industrialización dos países do terceiro mundo e, en particular, dos de América Latina, o seu proceso de acumulación e reprodución de capital en función das prerrogativas que demandaba o mercado mundial gobernado polas empresas transnacionais das potencias imperialistas (a respecto diso, consúltese literatura relevante da teoría da dependencia e sobre o intercambio desigual). Porque moitos teóricos andaban co aquel de que o problema era "estritamente financeiro" e de dificultades dos prezos ("deterioración dos termos de intercambio") e das taxas de ganancia. Abonda coa propagandística tese da CEPAL para cualificar e reducir toda a crise estrutural, financeira, industrial, produtiva, laboral e comercial dos países latinoamericanos dos oitenta como un "crise da débeda" que repetiron como tirios e troianos, mentres que o "período" cualificárono como unha "década perdida", aínda que nunca se aclarou perdida para quen.

Pola contra, aínda que a crise é unha crise de sobreprodución (maior a oferta que a demanda) e de realización de mercadorías e de capital (polo tanto: de produción de anti-valor e dificultades de realización de plusvalía), con todo, tamén é cíclica; é dicir, atravesa por un ciclo de prosperidade, expansión, recesión, depresión e crise onde interveñen, en cada un deses momentos, o Estado e as políticas do capital. Pero debemos observar, e aguzar, o seu carácter cualitativo e en espiral: queremos indicar con iso que se trata dun proceso histórico estrutural do desenvolvemento capitalista global e dependente que en cada ciclo histórico, por exemplo, cada dez anos, ve reducirse a duración dos períodos de crecemento económico e de produción de riqueza e aumentar os de recesión, depresión e de crise como está sucedendo na actualidade. É dicir, a gripe no doente enfermo e no adulto é a mesma, pero a súa manifestación en ambos, completamente diferente.

Por iso "as categorías máis abstractas, a pesar da súa validez -precisamente debido á súa natureza abstracta- para todas as épocas son, con todo, no que hai de determinado nesta abstracción, o produto de condicións históricas e posúen plena validez só para estas condicións e dentro dos seus límites" (Marx, Karl, Elementos fundamentais para a crítica da economía política (Grundrisse) 1857-1858). Tese fundamental contra o pensamento conservador no sentido da afirmación de que as categorías son fiel reflexo tanto da realidade externa (o mundo empírico, a natureza, da "cousa en si" kantiana, segundo Lenin, en Materialismo e empiriocriticismo), como da historia, pero de ningún xeito constitúen categorías illadas ou eternas (globalización, fin da historia, poscolonialismo, democracia) como pregoan as correntes do pensamento idealista.

A actual crise capitalista do mundo, tanto no centro do sistema, como na súa periferia (subdesenvolvida e dependente), é esencialmente unha crise de produción de valor e de plusvalía, e que Marx enxergou hai 150 anos no magnífico borrador dos Grundrisse e desenvolveu posteriormente na súa monumental obra O capital, crítica da economía política, nunha sorte de secuencia epistemolóxica e conceptual entre ambos, moi distante da tese de Antonio Negri no seu Marx máis aló de Marx, onde presupón o contrario, ou da súa fragmentación xeracional e "ruptura epistemolóxica" de Louis Althusser que divide o pensamento de Marx en rebandas ideolóxicas, como di Mandel.

Pensamos que unha vertente da crise estrutural do capitalismo mundial actual deriva da insuficiencia, e até certo punto, incapacidade, dos mecanismos do sistema para xerar o valor en xeral suficiente que restitúa a produción de valor no proceso de traballo, valorice o capital investido (en medios de produción, materias primas e en forza de traballo ou capital variábel); cre plusvalía e restitúa o aumento da taxa de ganancia. Esta tese deriva daquela constatada exemplarmente por Marx cando expón que o traballo, a forza de traballo, é o único factor produtor de valor e, polo tanto, de plusvalía e que cando o capital non está na esfera da produción, senón na da circulación, é improdutivo, de tal xeito que "Este proceso de realización é á vez o proceso de des-realización do traballo. O traballo ponse obxectivamente, pero pon esta obxectividade como o seu propio non-ser ou como o ser do seu non-ser: do capital" (Grundrisse, L.I., p. 415).

Por iso, como está ocorrendo na actualidade, cando o capital global despraza crecentemente parcelas de forza de traballo en todas as industrias, servizos e actividades, países, territorios e rexións e no mundo enteiro, ao mesmo tempo que se despraza cara ás actividades especulativas características do capital ficticio (é dicir, o capital que se desconecta, durante determinados períodos, da esfera da produción), aínda que é certo que crea máis produtos (valores de uso), con todo, progresivamente no longo prazo crea cada vez menos valor (de cambio), o que termina por castigar severamente a taxa de plusvalía e, polo tanto, a media de ganancia do sistema. Como a tendencia do capital é a de "volver superfluo (relativamente) o traballo humano, a de empurralo como traballo humano até límites desmesurados" (Grundrisse, L. I., p. 350), esta tendencia termina por castigar a taxa de plusvalía e, a través das categorías como competencia, distribución, apropiación, á taxa de ganancia; fenómenos concatenados que precipita o sistema á crise.

Ademais, cando o capital, como está ocorrendo hoxe na economía capitalista global, se concentra na esfera financeira, nos bancos, no comercio, na circulación, de acordo con Marx, reafírmase o proceso de desvalorización, porque ese capital non crea valor nin plusvalor nesa esfera, senón soamente na da produción, que é o espazo-tempo onde a forza de traballo se articula cos medios de produción e a transformación da natureza para “poder” producir medios de consumo e novos medios de produción que revitalicen o proceso de reprodución do capital nunha nova escala superior. Desta forma, "a desvalorización constitúe un elemento do proceso de valorización, o que xa está implícito en que o produto do proceso na súa forma directa non é valor, senón que ten que entrar novamente na circulación para realizarse en canto tal. Polo tanto, se mediante o proceso de produción se reproduce o capital como valor e novo valor, ao mesmo tempo pónselle como non-­valor, como algo que non se valoriza mentres non entra o intercambio" (Grundrisse, L.I., p. 355).

Segundo Marx, o proceso de valorización de capital, ademais desta desvalorización implícita, tamén inclúe tanto a conservación do valor como a creación de plusvalor pola forza de traballo. Debemos constatar que o valor de uso da forza de traballo -que é o que no mercado compra o capital-, produce a plusvalía (vital para o sistema) e determínase polo tempo de traballo socialmente necesario para a súa produción e reprodución, e non ao revés. Por esa mesma razón Marx aclara que "O tempo vivo de traballo que o capitalista adquire no intercambio non é o valor de cambio, senón o valor de uso da capacidade de traballo" (Grundrisse, L. II., p. 195). Clarexándolle a Ricardo e, por extensión aos teóricos da economía política clásica, esta confusión entre valor de uso e valor de cambio e a súa relación coa produción de plusvalía Marx aclara que: "O que o capitalista recibe no intercambio é a capacidade de traballo: é este o valor de cambio que paga. O traballo vivo é o valor de uso que ten para el este valor de cambio, e deste valor de uso xorde o plusvalor" (Grundrisse, L. II, p. 54). Categorías simples, pero que son a base de toda a confusión da economía política clásica e neoclásica dos nosos días que non atinan a entender o papel central do traballo e do valor nos nosos días.

E xustamente, na constante valorización-desvalorización do capital, o que este castiga, contraditoriamente co fin de obter plusvalía e ganancias, é xustamente ese traballo que supón a reprodución do obreiro (ou sexa: o seu valor de uso determinado polo tempo de traballo socialmente necesario para a súa produción e que se expresa nunha proporción monetaria baixo a forma de salario). O que comprime dentro da xornada de traballo o capital (na plusvalía relativa, véxase a Sección Cuarta do Capital) é xustamente o tempo socialmente necesario para aumentar o tempo de traballo excedente non remunerado que representa a plusvalía. Entón por isto a categoría "tempo de traballo", que fora o eixo ao redor do cal se calculaban todos os valores e prezos das mercadorías, no capitalismo entra, primeiro, en tensión e, máis tarde, na crise (Véxase o meu libro: El mundo del trabajo en tensión. Flexibilidad laboral y fractura social en la década de 2000, México, 2000).

De tal xeito que a proxección científica de Marx (válida hoxe para o século XXI e para a explicación esencial da crise contemporánea do capital), é que no capitalismo se agudiza, como está ocorrendo por todo o sistema, a contradición-loita entre o tempo de traballo e o que chamariamos desmedida do valor, é dicir, que en cada ciclo de aumento real da produtividade social do traballo, debida, entre outros factores, ao incesante incremento e incorporación de tecnoloxía de punta no proceso de traballo, a categoría "tempo de traballo" deixa de ser un factor suficiente para aumentar o plusvalor e, polo tanto, no longo prazo, da taxa de ganancia, a cal, pola contra, tende a declinar, estimulando por todo o sistema o ciclo especulativo, a concentración e centralización do capital e, como o seu produto, as crises financeiras, monetaria e inmobiliarias como as que estás en curso en Estados Unidos.

Certamente que ese tempo, que é promedial, social e necesario, crece, pero faino cada vez menos, debido entre outros factores, ao desprazamento de forza de traballo conforme aumenta a composición orgánica do capital (a relación entre o capital constante e capital variábel, ou sexa, a forza de traballo); ao desenvolvemento tecnolóxico (que en si non crea valor nin, polo tanto, plusvalía, senón só o transfire ao produto final, contrariamente ás afirmacións posmodernistas) e, finalmente, á constante produción de plusvalía relativa (articulada eficazmente coa plusvalía absoluta), de tal xeito que a hipótese que aquí sostemos é que: por máis que siga aumentando a produtividade, desenvolvéndose a revolución tecnolóxica e "aforrando forza de traballo" (desemprego, exército industrial de reserva, etcétera), a redución do tempo socialmente necesario para a produción de mercadorías e de forza de traballo vaise volvendo cada vez máis marxinal; é dicir, cada vez máis insignificante para producir valor e plusvalor, aínda que progresivamente estea aumentando na sociedade o volume xeral da riqueza física (valores de uso), pero, con todo, cun valor contido cada vez menor. Entón o sistema entra en crise orgánica, estrutural e civilizacional, como está ocorrendo na actualidade.

As saídas que ten o capital, por suposto, son varias e esta non é a última crise, a pesar da súa severidade e espectacularidade. Non hai unha crise terminal do sistema, como ás veces postulan sen bases certos marxistas dogmáticos e trasnoitados. O sistema do capital e o seu metabolismo social (István Mészáros), ten dispositivos moi serios que implementar para auto-rexenerarse, por suposto, como a represión e a forza bruta (como en Iraq e Afganistán), cando a crise e a loita de clases son incontrolábeis para o imperio.

Nós apuntamos dúas tendencias importantes: a guerra imperial e a xeneralización por todo o sistema do réxime socioeconómico de superexplotación do traballo como "saídas" inmediatas da crise, que poderían recolocar unha certa corrección da taxa media de crecemento económico do sistema capitalista, aínda que nunha proporción infinitamente menor á taxa alcanzada polo capitalismo durante os chamados "trinta anos gloriosos".

Neste contexto, desde a década dos anos oitenta do século pasado, cando asumen a supremacía as estratexias estabilizadoras do neoliberalismo e do capital financeiro, as crises capitalistas modernas están hoxe moito máis que nunca no pasado indisolubelmente asociadas á reestruturación do capital e do mundo do traballo (en materia de salarios, organización do proceso de traballo, formación sindical, cualificación e adestramento, así como do exército industrial de reserva, co fin de adecualos á lóxica e condicións de funcionamento do mercado no marco do cal asumen un papel estratéxico as políticas do Estado e do capital encamiñadas a estimular o crecemento da taxa de ganancia, contrarrestar as tendencias á diminución do ritmo de acumulación e a favorecer os procesos de reestruturación e desregulación da forza de traballo (Cf. James O' Connor, Crise de acumulación, 1987).

Nese lapso ocorreron cambios cuantitativos e cualitativos en aspectos importantes das estruturas de acumulación e valorización de capital; nos réximes políticos e estatais (por exemplo en América Latina), así como nas estruturas de clase e nas institucións das sociedades contemporáneas.

É así como no aspecto estrutural da dimensión económica se foi consolidando un novo patrón de acumulación e reprodución de capital neoliberal, con forte propensión a virarse cara ao mercado mundial capitalista, particularmente nos países dependentes e subdesenvolvidos de América Latina (Cf. Os meus libros: México: dependencia y modernización, 1993, Globalización y precariedad del trabajo en México, 1999, La reestructuración del mundo del trabajo, superexplotación y nuevos paradigmas de la organización del trabajo, 2003).

Hoxe ese patrón privilexia a produción de produtos primarios para a exportación así como de biocombustíbeis, onde Brasil posúe a segunda industria de biocombustíbeis do mundo polo seu tamaño logo de Estados Unidos e proporciona ao redor do 40% do combustíbel que consomen os seus automóbiles e calcúlase que axiña poderá fornecer o 15% da súa electricidade mediante a queima do bagazo da cana de azucre (Cf. Economist Intelligence Unit, "El futuro de la energía", La Jornada, 1 de xullo de 2008). Desta forma, para aumentar as exportacións a maior parte dos países latinoamericanos viuse movido a reconverter os seus aparellos produtivos e os seus patróns de acumulación de capital en función do sacrosanto principio neoliberal de especializar os aparellos produtivos en beneficio de sectores tradicionais primario-exportadores dependentes da produción de petróleo, gas, agricultura, gandería, minerais, froitas, en suma, de recursos naturais que, dígase de paso, hoxe constitúen a base dos patróns de reprodución de capital de América Latina destacando o Cono Sur e países da rexión andina e centroamericana.

Así, a condición do crecemento económico que veñen impondo os organismos internacionais como o Banco Mundial, o Fondo Monetario, a OCDE e o BID, pasa a depender do grao que alcance a especialización produtiva en cada economía nacional -dentro do marco da nova división internacional do traballo e do capital- para exportar recursos naturais e produtos básicos -que outrora consumía a poboación- como ocorreu nos países do Cono Sur, antes que de mercadorías complexas de alto valor tecnolóxico engadido que resultaban do proceso de industrialización, como expuxeron reiteradamente os autores da CEPAL e, hoxe, os neo-estruturalistas do desenvolvemento e as correntes evolucionistas da tecnoloxía.

O outro elemento que se sitúa como "dinamizador" da economía é a exportación de forza de traballo barata e supernumeraria como amosa o caso de México e de Centroamérica principalmente cara a Estados Unidos. Aínda que este fenómeno hoxe presenta dificultades, sobre todo, derivadas da contracción da economía norteamericana en materia de remesas e migracións.

Estas políticas conservadoras de reconversión industrial e de axuste das economías aos requirimentos das grandes empresas non abondaron na década dos oitenta e dos noventa, como non abondan hoxe, para resolver a crise capitalista, senón que se proxectan a novos espazos e sectores que ameazan seriamente a viabilidade tanto do sistema como da propia humanidade.

No ámbito político-xurídico e social o perfil correspondente dese patrón de reprodución exprésase ao noso entender na xestación de cambios significativos no Estado que por iso pasa de ser "benestarista" a francamente neoliberal, minimalista e empresarial, é dicir, un Estado burgués, penal e de seguridade (Bensaid), que practicamente se está estendendo e impondo con moita forza en todo o mundo para legalizar as políticas do gran capital en materia económica, social e ambiental tendentes á súa mercantilización. E obviamente na imposición e funcionamento de tal tipo de Estado faise imprescindíbel o permanente uso da forza, os sistemas de exclusión social da poboación dos mínimos vitais de subsistencia e da súa participación activa nos asuntos públicos do goberno. Ou sexa, un Estado permanente de seguridade nacional e de contrainsurxencia fundado no que Ruy Mauro Marini denominou Estado do cuarto poder, que é capaz de revitalizarse tanto nos países do capitalismo avanzado como, e con moito maior forza, nos dependentes e subdesenvolvidos da súa periferia.

É así como hoxe o Estado capitalista contemporáneo é substancialmente (máis) funcional e orgánico á reprodución do capitalismo nesta fase neoliberal e conservadora, e completamente incapaz para cubrir os requirimentos da forza de traballo e as crecentes necesidades das grandes masas da poboación en materia alimentaria, de saúde, educación, vivenda e recreación como chegaron a postular, insuficientemente no pasado, autores keynesianos como o brasileiro Francisco de Oliveira, Os direitos do antivalor. A economia política da hegemonia imperfeita (1998), a través da categoría analítica que el denomina nesa obra "fundo público" ou sexan os recursos que o Estado destina á reprodución da forza de traballo en materia de seguridade social, benestar, alimentación, subsidios, pero sen explicar -e aquí radica toda a debilidade da súa análise- a orixe dos recursos dese fondo público.

Non hai que ir moi lonxe para constatar esta situación fronte á crise enerxética, alimentaria, financeira e inmobiliaria que bate nos nosos días ao sistema capitalista, a partir da crise de Estados Unidos en curso e que xustamente se está tratando de paliar mediante a expropiación de dereitos e garantías dos traballadores, así como das reformas tendentes a aumentar a superexplotación do traballo en todo o mundo.

Desde certo ángulo a crise de esgotamento do vello patrón de reprodución de mediados dos setenta e a chegada do novo a partir dos oitenta explícase por unha certa asincronía entre o que Marx chamou o ser social como determinante das categorías correspondentes á superestrutura pero que, erradamente ou por miopía acomodaticia, os críticos e os inimigos do marxismo tomaron ao pé da letra sen ver a súa dimensión metafórica, crítica e cualitativa e, por suposto, o seu carácter metodolóxico para imaxinar os rumbos da investigación científica que, por certo, se desprazan desde o abstracto ao concreto e novamente ao abstracto, para brindar unha perspectiva de múltiples relacións e interrelacións de carácter global e dinámica. (Karl Marx, Prólogo da contribución á crítica da economía política).

Dúas décadas e media de neoliberalismo mundial e local é a historia crítica desa contradición entre o vello modo de vida, de produción e traballo capitalista que se resiste a perecer (o antigo Estado do benestar: desenvolvista, industrializador e fordista) e un presuntamente novo, neoliberal, global, agresivo, excluínte, polarizante, anti-industrializador que se está afianzando custe o que custe, mesmo coa represión dos movementos populares que a el se opón en calquera parte do mundo.

Nesta lóxica o neoliberalismo privatizou o sistema económico e social para adaptalo ás necesidades da acumulación e reprodución do capital dos países desenvolvidos de occidente mediante a imposición de políticas económicas de choque-axuste-estabilización e a través de fases de crecemento económico (relativo) que, máis tarde, produciron crises estruturais e financeiras do sistema capitalista mundial, sendo o seu momento máis álxido a de México en 1994-1995.

Outra liña, na lóxica de desenvolvemento do capital, deuse mediante o expansionismo das grandes empresas transnacionais-rede apoiadas no Estado burgués dependente e nos Estados imperialistas de Estados Unidos, a Unión Europea e Xapón en función dunha suposta globalización e democratización como "valores universais". Isto provocou un reforzo da cohesión do capital nos niveis industrial, comercial, rendista, bancario, financeiro e ficticio, presentando un panorama de verdadeira globalización do poder transnacional sen contradicións substanciais aparentes, que só poden ser "resoltas" dentro do propio sistema capitalista.

De aquí as fórmulas ideolóxicas da "fin da historia e do traballo" (Fukuyama e Bell, respectivamente), o "auxe" da "new economy" e do "consenso de Washington que difunden unha mensaxe subliminal relativa a que o sistema é "todopoderoso" ante o cal non existen forzas sociais e políticas que o poidan superar (Bush) nun contexto en que o capital está asumindo unha configuración desde a década dos oitenta do século pasado, a forma parasitaria do capital ficticio: unha certa supremacía hexemónica no capitalismo globalizado do século XXI que castiga con severidade os sistemas produtivos e as taxa de crecemento do emprego produtivo dunha boa porción da humanidade traballadora (Chesnais, Françoise, "A fisionomia das crises no regime de acumulação sob dominância financeira", Novos Estudos, CEBRAP nº. 52, novembro de 1993).

A supremacía do capital ficticio (que non crea valor, nin plusvalía) xuntamente coa contracción das taxas de crecemento media do sistema produtivo e económico, mergullaron o capitalismo na crise máis severa que estamos padecendo. En breve, recordemos os factores da recuperación da rendibilidade do capital que Marx indica no Libro III, Sección III: "Lei da tendencia decrecente da cota de ganancia"; capítulo XIV: "Causas que contrarrestan a lei" ( pp. 232-239) :

1. Aumento do grao de explotación do traballo.

2. Redución do salario por baixo do seu valor (superexplotación).

3. Abaratamento dos elementos que constitúen o capital constante (máquinas, materias primas, edificios).

4. Incremento do desemprego e do subemprego.

5. Ampliación do comercio exterior no mercado mundial.

6. Aumento do capital-accións (capital ficticio).

É evidente que, contra aqueles que din que Marx "xa está obsoleto" ou, como dixo alguén: "antigo", eses mecanismos utilizados polo capital para contrarrestar a caída da taxa de ganancia non só se manteñen, senón que hoxe en día se desenvolveron infinitamente, xunto a outros novos efectivamente como o espectacular desenvolvemento do capital financeiro especulativo (capital ficticio), a dinámica transnacional das empresas multinacionais, a xeneralización e universalización da superexplotación do traballo e da lei do valor (globalización), o uso de novos métodos de produción e organización do traballo ao abeiro da informática e do constante desenvolvemento tecnolóxico, así como a dirección que o Estado neoliberal lle imprime ás súas políticas públicas en beneficio da rendibilidade e a expansión xeral do capital.

Respecto diso abonda con mencionar, en tanto elementos da superexplotación do traballo, as 65 horas de aumento da xornada de traballo que o 9 de xuño de 2008 aprobou o Consello Europeo de Ministros Estado e a patronal organizada dos países da Unión Europea, ou sexa, para prolongar legalmente a xornada de traballo para producir plusvalía absoluta. Iso supón que un empregado poderá traballar até un máximo de 65 horas semanais, se así o acorda" co empresario (preguntémoslles aos traballadores galegos que opinión teñen deste "acordo voluntario"). Esta é a esencia do novo contrato flexíbel de traballo co capital na modernidade capitalista.

Doutra banda, o desenvolvemento inusitado de novos métodos de explotación e organización do traballo, como o toyotismo de orixe xaponesa que, como demostran autores e estudos especializados, ten como eixo de sustentación a intensificación da forza de traballo, para aumentar a plusvalía relativa. Para rematar, o terceiro elemento da superexplotación e que expón Ruy Mauro Marini na súa Dialéctica da dependencia, é, di, a diminución do fondo de consumo dos traballadores e o seu conversión en fonte de acumulación do capital. Situación esta última que presupón a diminución dos salarios por baixo do valor real media da forza de traballo. Fenómeno que xa se comeza a advertir no capitalismo central, pero que require de máis afondamento e de serios estudos de caso que o verifiquen.

Polo momento o réxime de superexplotación do traballo -en tanto categoría constituínte do capitalismo dependente que se desenvolveu historicamente entre 1850 e 1982- hoxe en día tamén se xeneraliza no seo mesmo do capitalismo central, para operar alí como un xenuíno mecanismo de contención da crise e dos serios problemas de reprodución e de rendibilidade como os que se están verificando no capitalismo mundial e onde a crise inmobiliaria e financeira son só manifestacións desas profundas mutacións e axustes do mundo do traballo e da explotación.

[Artigo tirado do sitio web ‘Rebelión’, do 18 de outubro de 2008]