Arxentina saíu da crise pagando custos moi elevados e con medidas que demostran que as crises dos mercados se trasladan cara ao Estado e se resolven por mecanismos políticos que atinxen a todos os eidos da política pública. Até o momento, non se observa que Europa teña en conta esa ensinanza.

 A crise da débeda nos países europeos estimulou a comparanza coa crise arxentina de fins de 2001. Dúas cuestións adoitan sinalarse nesa comparación: 1) a imposibilidade de devaluar a moeda doméstica na Arxentina sometida á regra de convertibilidade co dólar sería similar á situación dos países europeos amarrados a un euro "sobrevaluado" para os seus niveis de competitividade; 2) os problemas da débeda en correlación co déficit fiscal e a necesidade de financiamento externo expuñan á Arxentina a un permanente control dos operadores financeiros como así tamén a un "certificado de garantía de solidez de pagamento" dos organismos de asistencia crediticia, de xeito semellante ao que hoxe se observa para algúns dos países europeos endebedados. Dadas estas semellanzas, algúns analistas aventuran que a saída da crise dos países europeos endebedados é devaluar e saír do réxime monetario do euro, igual que cando Arxentina empezou a resolver a súa crise devaluando e saíndo do réxime da convertibilidade.

 Fronte a estas opinións, coido necesario formular algunhas reflexións sobre a crise arxentina como posíbel espello para mirar o caso dos países europeos endebedados. En principio, é importante sinalarmos que o crecente endebedamento público arxentino durante os anos 90 estaba vinculado ao funcionamento do réxime monetario da convertibilidade, resultado do cal entraban dólares para alimentar unha oferta monetaria totalmente "pasiva" en relación coas reservas de divisas.

 A débeda pública servía para alimentar o réxime bi-monetario (contas bancarias que recibían pesos pero eran nomeadas en dólares). Así estimulábase o crecemento liderado pola valorización financeira do capital grazas a que as altas taxas de xuros e o "seguro de cambio" que garantía a regra de convertibilidade alentaban o ingreso de capitais foráneos. O déficit fiscal, que derivaba en endebedamento público crecente, tiña diversas orixes, entre outras a perda de recursos pola privatización do sistema de seguridade social, o crecente peso dos servizos da débeda e un sistema tributario regresivo e de baixa recadación.

 Os dous casos até o de agora máis críticos de Europa, que son Grecia e Irlanda, difiren da Arxentina (e tamén entre si) en varias destas cuestións. Aínda que é certo que en Grecia o endebedamento se vincula co déficit fiscal, a orixe deste non é asimilábel ás esixencias dun réxime de convertibilidade nin a transferencias de recursos públicos ao sector privado como ocorría na Arxentina dos 90.

 Pola súa banda, Irlanda tivo superávit fiscal entre 2000 e 2007 e isto permitiu unha substancial redución da súa débeda pública. O que creceu desmesuradamente foi a débeda da banca da man da especulación inmobiliaria. A débeda pública cuadruplicouse a partir de aí, pero a explicación está principalmente no rescate do sector financeiro e non no déficit público por razóns operativas.

 En calquera caso, cómpre anticipar que o feito de pertencer ao réxime monetario do euro non é o mesmo que estar baixo un réxime de convertibilidade; as posibilidades de facer política monetaria en ambos os casos difiren.

A Arxentina da convertibilidade e a súa crise

 Un punto en común entre Arxentina e os países endebedados en Europa é que ambos chegan a unha crise por apostar por un réxime de crecemento económico alimentado pola renda financeira. En Arxentina, a renda financeira estaba habilitada por un réxime de convertibilidade que garantía libre entrada e saída de capitais especulativos que lucraban en dólares con taxas de xuros elevadas no sistema financeiro local. O crédito non estaba moi expandido e o baixo "risco país" tiña que ver coa garantía que daba a convertibilidade. O problema do sector financeiro eran os depósitos bi-monetarios e a expansión secundaria a que estes daban lugar: as reservas cubrían a emisión pero non a expansión polo multiplicador dos depósitos.

 De feito, o FMI chegou á Arxentina en agosto de 2001 con dólares frescos, de xeito bastante similar a como o está facendo con Irlanda, para soster con liquidez a eventual fuga de depósitos. Porén, en Arxentina isto só pospuxo o problema; o seu principal efecto foi permitir que se fuxan" do sistema bancario os grandes xogadores, de forma tal que foron os pequenos e medianos aforradores os que quedaron apreixados no sistema bancario cando empezou o pánico decretouse a non dispoñibilidade para extraer fondos ("corralito" e "corralón"). O problema fundamental era a escasa capacidade do Banco Central para actuar como prestamista de última instancia nese sistema bi-monetario. No pánico bancario arxentino de fins de 2001, o BCRA foi loxicamente sobrepasado porque as súas reservas non podían cubrir o total dos depósitos nomeados en dólares.

 O lóxico corolario desta situación foi a depreciación próxima a 300%, aplicada no piso dunha longa depresión económica (1998-2001), que foi precedida pola imposición de atrancos para dispor dos depósitos no sistema bancario. Inmediatamente, decretouse un default da débeda pública privada que suspendeu por un tempo a carga de boa parte dos servizos da débeda no orzamento. Xunto coa depreciación, a comezos de 2002 decretouse unha "pesificación asimétrica" de créditos e débedas nomeadas en dólares a favor dos acredores do sistema bancario, compensándose os desequilibrios nos balances dos bancos con emisión de novos títulos da débeda pública que pasaron a ser o activo máis importante dos mesmos (aos que tamén se asistiu con redescuentos do Banco Central). Con estas e outras medidas modificáronse as regras económicas e financeiras para que o réxime de crecemento económico deixe de financiarse con aforro externo e pase a financiarse con aforro doméstico "extraído" dos grupos máis vulnerábeis da poboación.

 A suspensión do pagamento da débeda afectou principalmente aos acredores privados non institucionais do estranxeiro. A débeda en poder dos bancos locais foi trocada e os bancos capitalizados con nova débeda pública. Mentres tanto, seguiuse pagando a débeda dos organismos multilaterais e até fins de 2005 pagouse por adiantado e con reservas do Banco Central, a totalidade da débeda co FMI.

 Os impactos do brusco axuste implementado por todas estas medidas foron brutais. Por nomear algúns, no primeiro trimestre de 2002 o PBI caeu (-16%), mentres que a taxa de desemprego aberto para ese ano chegou ao 21% e o salario real medio caeu un 24 %. Este shock puxo o país nun estado de desfeita política e social, con dimisión do goberno nacional e sucesión de presidentes provisionais.

 A economía empezou a recuperarse a mediados de 2002. Ao pouco tempo, o crecemento acelerouse grazas ao cambio nas regras macroeconómicas pero tamén como consecuencia da masiva entrada de divisas polo crecente valor das exportacións nun contexto internacional moi favorábeis aos prezos das commodities que exporta o país. Así, o déficit na balanza comercial dos noventa transformouse rapidamente en superávit. Esta entrada de divisas permitiu ao Banco Central acumular reservas e ao mesmo tempo soster o tipo de cambio elevado esterilizando a oferta monetaria con débeda da propia institución monetaria. O crecemento económico xunto co default e o posterior troco de débeda, permitiu baixar o cociente débeda/PIB do goberno nacional.

 O axuste fiscal tamén foi potente. A Administración Nacional pasou dun déficit de 4% do PIB en 2001, a un pequeno superávit de 0,3% en 2003 e a partir de aí situouse en niveis superiores ao 3% do PBI ata 2008, cando empeza a caer o superávit fiscal. O brusco axuste fiscal explícase a curto prazo por tres factores fundamentais: i) o sinalado default da débeda pública en poder de privados; ii) a forte caída do valor real dos salarios públicos e dos subsidios monetarios pagados polo Estado (pensións, asignacións familiares, etc.); iii) o aumento da recadación por impacto da inflación (o estimada en 42% para o ano 2002) e tamén pola aplicación de novos impostos ao crecente valor das exportacións. Estas e outras medidas derivaron en ganancias extraordinarias para os grupos económicos máis concentrados, especialmente os situados nos sectores de bens transables, como así tamén en cambios de valores patrimoniais extraordinarias en favor de debedor privados e en desmedro dos depositantes do sistema bancario e dos "fondos de xubilacións e pensións", entre outros.

 A recuperación salarial empezou a acompañar o crecemento económico máis tarde, especialmente logo de 2005, pero volve enfrontar problemas coa aceleración da inflación, salientábel desde 2007. Lamentabelmente, non hai cifras oficiais críbeis sobre a inflación porque a comezos dese ano foi intervido o organismo nacional de estatística (Indec) e adulterada a metodoloxía de cálculo dos índices de prezos. Só para dar un exemplo, para o período xaneiro 2006-marzo 2010 o crecemento do índice oficial nacional é apenas superior a 40%, mentres que, tomando rexistros de catro provincias con sistemas estatísticos non intervidos polo goberno nacional, se chega a valores superiores ao 100%.

Arxentina e os países europeos endebedados

Esta sucinta síntese dun proceso moi complexo mostra que a comparación entre o caso arxentino e o europeo debe facerse con coidado. Un punto en común parece ser que a crise devén dun réxime de crecemento económico liderado pola valorización financeira. A saída da crise en Arxentina fíxose con diversas medidas e non só coa forte depreciación. Tamén son relevantes o default, a non dispoñibilidade de depósitos, a pesificación asimétrica, etc. Os bancos foron salvados colocando nova débeda pública (sumando á do Tesouro a emitida polo Banco Central), o cal posibilitou a continuidade da renda financeira garantida polo Estado. O axuste fiscal, pola súa banda, ten moito que ver coa licuación por inflación do valor real dos salarios e do gasto público, así como suspensión e posterior reprogramación dos servizos da débeda, xunto coa aplicación de novos impostos ás exportacións nun contexto de crecemento do prezo das commodities que exporta o país.

 Arxentina saíu da crise pagando custos moi elevados e con medidas que demostran que as crises dos mercados se trasladan cara ao Estado e se resolven por mecanismos políticos que atinxen a todos os eidos da política pública. Até o momento, non se observa que Europa teña en conta esa ensinanza. Os países con problemas anunciaron fortes axustes fiscais e porén é probábel que continúe ascendendo o cociente de débeda pública/PIB polo propio freo económico dese axuste fiscal (que, con todo, algúns xa cualifican de "insuficiente"). O "rescate" do FMI e a Unión Europea a Irlanda é unha inxección de liquidez que garante o pagamento por un tempo pero non resolve os problemas do peso da débeda. Tampouco parece que a deflación de custos internos, principalmente salariais, faga recuperar suficiente competitividade para que as economías se vexan empurradas pola demanda externa. Esta foi a fracasada experiencia arxentina do ano 2001 antes do colapso.

 Queda pendente a potencial vulnerabilidade do sector bancario e aquí hai diferenzas coa Arxentina bi-monetaria da convertibilidade: o Banco Central de Arxentina non podía emitir dólares para cubrir os depósitos. En cambio, o Banco Central Europeo pode actuar como prestamista en última instancia emitindo euros. Isto permitiríalle, por exemplo, comprar títulos públicos dos países en problemas e deste xeito "monetizar os déficits" para suavizar o axuste, afastando así o risco do default. Isto non era posíbel en Arxentina, porque antes tivo que recuperar a capacidade de facer política monetaria.

 Claro que isto pode debilitar a moeda europea, pero unha caída dos países con problemas tamén o faría e se cadra de xeito moito máis grave. E aquí vese novamente que o problema é político, en tanto incumbe a prioridades entre países membros con diferentes situacións. Algúns, como Alemaña, parecen estar preocupados polo requecemento da súa economía en crecemento, pero non é a situación dos países con problemas de endebedamento onde a eventual inflación non sería nociva e pode axudar baixo certo control a acomodar as contas.

 Arxentina ensina que inxectar liquidez, sen resolver o peso da débeda e forzando un axuste recesivo, probabelmente sexa gañar tempo para que os grandes grupos económicos vexan o modo de escapar dos efectos da crise. Tamén ensina que a entrada de actores supra-nacionais neste proceso implica o seu involucramento en decisións da política interna cunha visión estreita cando non equivocada dos problemas. As crises desta envergadura non se resolven con medidas parciais e con ortodoxia fiscal e monetaria, senón con políticas heterodoxas coordinadas en moitos eidos. E canto antes se aplique, moito menor será o custo para a poboación máis desfavorecida e vulnerábel.

[Artigo tirado do sitio web ‘Sin Permiso’, do 12 de decembro de 2010]