O capitalismo non é un sistema que caia só, é un sistema que ten unha enorme resistencia, unha enorme capacidade de volver poñerse en pé, de superar a súa propia crise e polo tanto o que se require é que haxa un actor social que sexa capaz de darlle o golpe definitivo. E ese actor social, no mundo desenvolvido, aínda non apareceu, isto é evidente, no mundo desenvolvido ti non tes ese actor...

- É posíbel falar en América Latina, nesta conxuntura, ao despuntar o século XXI, dunha reconfiguración do suxeito político?

-Eu coido que está en proceso. Iso si, se o miramos como un proceso en marcha, é válido falar dunha reconfiguración. É un suxeito político que nalgúns países se foi reconstituíndo antes que noutros. Paréceme que hai algúns avances por exemplo no mundo andino, fundamentalmente en Ecuador e en Bolivia, cuxos procesos son ben interesantes, é o que explica hoxe a solidez da lexitimidade de gobernos como o de Evo Morales e o de Rafael Correa. Tamén hai unha cousa parecida, aínda que ten matices propios que o distinguen no caso venezolano, que foi feito con trazos distintos. Venezuela é un caso moi especial, é un mundo andino, pero ao mesmo tempo, un mundo caribeño. E digo un mundo andino porque é algo moi especial, ten unha gran tradición que arrinca de épocas precolombinas, de organización popular de base. Iso é un dato que moitas veces os sociólogos pasan por alto pensando que as sociedades tradicionais, precapitalistas, carecían desta forma de organización popular, pero non, non era certo. Tiñan formas comunitarias moi, moi fortes que están na base da urxencia de movementos verdadeiramente potentes en América Latina como son os que vemos en Bolivia, Ecuador ou en Perú, e non sei se en parte de Colombia tamén. Entón, ese suxeito está en reconstitución. É un proceso lento porque a fragmentación que o capitalismo neoliberal produciu nas clases populares foi moi profunda. Destruíu a unidade que traían do pasado. Se ti comparas o que era o mundo obreiro popular en calquera dos nosos países na década dos sesenta co que é hoxe, a diferenza é abismal. Por que? Porque no medio houbo procesos de precarización laboral, de expulsión de forza de traballo dos empregos formais, e isto produciu unha atomización, unha dispersión do universo popular, o cal complica moito á hora de darlle unha unidade política, unha unidade organizativa a un conxunto tan heteroxéneo coma este.

- En recente videoconferencia na Universidade Nacional de Colombia, vostede dixo que o modelo neoliberal estaba morto, no entanto é evidente que en Chile, México, Colombia, e mesmo Arxentina, seguen mantendo este modelo. Por que fai esa afirmación?

- Porque ese modelo está morto xa nos países centrais e iso propágase lentamente cara á periferia. Pero, evidentemente, hoxe en día falar do neoliberalismo en países como os Estados Unidos, e o mesmo na Unión Europea, onde o reforzamento do papel do Estado na vida económica chegou a superar, inclusive o que tiña nas épocas do keynesianismo, paréceme que xa é un anacronismo. Mesmo, un dos grandes pensadores e articuladores da proposta neoliberal como Allan Greenspan recoñeceuno sinalando que o mundo xa nunca vai volver a ser como era antes. Polo tanto, o neoliberalismo como esa ideoloxía de dicir liberalicemos todas os contactos económicos, as transaccións económicas, privaticemos todo, deixemos todo en mans do mercado, que os individuos no seu egoísmo individualista sexan capaces de resolver os seus problemas, etcétera, iso quedou totalmente sepultadoo. Claro que como aquí chegaron ben tarde as noticias da caída de Fernando VII cando era rei de España, produto da invasión napoleónica, demoraron varios anos, o mesmo pasa agora e a varios sectores cústalles tomar nota. É notorio o que está pasando nun goberno como o arxentino, que de súpeto tivo que adoptar medidas tales como estatalizar os fondos de pensión que estaban en mans privadas. Por que? Non por unha vocación socializante do goberno de Cristina Kirchner, senón porque eses fondos estaban case en bancarrota, e tiveron que ser rescatados polo Estado para evitar a súa creba. O mesmo coa empresa Aerolíneas Argentinas que foi baleirada e saqueada polos capitais españois e o goberno arxentino non tivo máis remedio que retomala, e o mesmo pasou en Chile onde tamén había problemas cos fondos de pensións que fixo que o goberno neoliberal de Bachelet tivese que meter man no asunto. Ou sexa, esta xente está abandonando o neoliberalismo con medidas puntuais e aínda non se decataron de que tales medidas obedecen a un esgotamento dun ciclo, o cal non quere dicir que se acabe o capitalismo. Eu coido que é moi importante distinguir entre neoliberalismo como unha fase especial no desenvolvemento do capitalismo e o capitalismo en si.

- E o sistema capitalista non estará agonizando?

- O neoliberalismo está esgotado, está morto no corazón do sistema capitalista. O capitalismo segue vivo aínda, e vai seguir vivo por un tempo, por que para que desapareza o capitalismo fai falta que alguén o faga desaparecer, non se cae só. O capitalismo non é un sistema que caia só, é un sistema que ten unha enorme resistencia, unha enorme capacidade de volver poñerse en pé, de superar a súa propia crise e polo tanto o que se require é que haxa un actor social que sexa capaz de darlle o golpe definitivo. E ese actor social, no mundo desenvolvido, aínda non apareceu, isto é evidente, no mundo desenvolvido ti non tes ese actor. Se tivésemos ese actor nos Estados Unidos o capitalismo estaría no chan, pero non existe e tampouco o hai en Europa. Infelizmente os antigos partidos comunistas europeos convertéronse, case, en adaíles do neoliberalismo. Entón realmente é moi difícil pensar que ante condicións de ausencia de actores que o queiran facer caer, o capitalismo vaia caer. Pero estáse debilitando e moito.

- En América Latina obsérvase un capitalismo de saqueo que vostede cualificou de "recolonización" de España en plena época do bicentenario da emancipación dos nosos pobos, malia que aínda que agora os ibéricos xa non veñen con carabelas, espada, nin monxes. En España din que aquí non houbo procesos de emancipación anticolonial. A que atribúe ese discurso?

- É parte do mesmo discurso que os españois forxaron ao abeiro do PSOE, na época de Felipe González, cando dixeron que en realidade non houbera conquista de América, senón un encontro de civilizacións. Ou sexa, unha falsidade xigantesca como esa. Agora o que están dicindo é que en realidade eles non queren que as celebracións do bicentenario sexan sobre a loita independentista das colonias iberoamericanas en contra dos seus amos coloniais, senón que queren presentalo como parte dun proceso basicamente interno e sosteñen que foi unha loita entre faccións internas, non foi unha loita contra eles, unha loita entre dous sectores que non se puxeron de acordo, había un sector máis radical, e outro sector liberal, pero engaden que os españois estaban tamén en plena en loita nese momento, porque enfrontaban a ocupación do exército napoleónico. Do que se trata é de adozar, atenuar, o que foi o proceso de independencia de América Latina co obxecto de xerar máis á confusión xeral e facer pensar que España é a nosa aliada, é a nosa socia, que ten connosco unha relación especial, cando España demostrou nos últimos anos en América Latina que a rapacidade que lle coñecemos na época dos vellos conquistadores, segue presente hoxe coas súas empresas e co seu afán de controlar os sectores chave da economía nos nosos países.

- Desde o punto de vista político, América Latina no seu concepto segue sendo unha ficción ou xa hai procesos de integración que se poden mirar con esperanza?

- Non. Non é unha ficción. A quen teña dúbida disto hai un fermosísimo libro de Roberto Fernández Retamar que se chama "Todo Caliban" onde explica, moi ben, a natureza non ficcional de América Latina. América Latina nunca foi unha ficción, foi sempre un continente cunha unidade de orixe e de destino, cunha cultura común e unha situación compartida en materia internacional en tanto sector oprimido polo imperialismo. Pero o que marca hoxe a diferenza, que está emerxendo con moita forza, é unha conciencia emancipadora latinoamericana. E nese punto temos que enmarcar o legado de José Martí que se estende a través da revolución cubana en todos estes anos, e despois xa comezando este século, a influencia enorme que tivo a revolución bolivariana e toda a recuperación da axenda emancipadora de Simón Bolívar, unha axenda continental que nos permite poñer baixo unha mesma perspectiva todos estes procesos de integración que están avanzando. O ALBA cando se iniciou era o que algúns dicían unha simple idea, unha ilusión. Hoxe en día o ALBA é unha realidade. Aínda é pequena pero é unha realidade. É unha planta que está crecendo moi vigorosamente. Paréceme que nese sentido esta crise actual reforza a necesidade de buscar mecanismos efectivos de integración. Porque desta crise non hai ningún país que poida saír só. Brasil non pode saír só como a economía máis grande de América Latina, México non pode saír só, as economías europeas tampouco, eles están reforzando a coordinación entre as diferentes economías para enfrontar á crise. Entón, paréceme que esta idea da integración dunha América Latina que á parte de ter unha unidade sociolóxica, filosófica, histórica, se converte nun actor político, e aos poucos vai convértendose nunha realidade. Pero claro, iso bate cos cálculos fenomenais dos Estados Unidos que non queren unha América Latina unida. Pola contra, para os Estados Unidos o esencial é unha América Latina que estea balcanizada, por que dese xeito a vai dominar máis fácil. Esa foi unha estratexia permanente do imperio. E antes foi unha estratexia permanente de Inglaterra, como gran centro da organización imperial a finais de século XIX, principios do século XX. Pero se está avanzando, e nese sentido os novos gobernos de esquerda en América Latina, en particular os de Venezuela, Bolivia e Ecuador, están marcando un rumbo que haberá que ver agora se no marco desta crise se mantén firme, cousa que eu espero, ou se se debilita o impulso produto do efecto erosionante que está crecendo sobre todas as economías da rexión.

- Finalmente, como se atopa América Latina ao momento de celebrar o bicentenario da súa emancipación? Cales son as perspectivas? Ábresenos un bo horizonte? É superábel a curto e medio prazo a crise económica na rexión?

- Coido que a curto prazo vai ser difícil. Entramos nun momento moi complicado. Temos unha crise que é a de maior gravidade que tivo o sistema capitalista en cincocentos anos. Isto desenvolvino moito no traballo que presentei na Habana en marzo pasado, no Encontro Internacional de Economistas sobre Globalización e Problemas do Desenvolvemento, e que logo Fidel Castro comentou longamente nunha das súas reflexións. E nese contexto paréceme que hai que ter moito coidado e tratar de impedir que esa crise devore os avances progresistas que houbo na rexión. Eu enxergo este bicentenario con moitos problemas, un continente que está moi fragmentado aínda a nivel gobernamental, e a nivel social empezan a haber cousas como a articulación entre movementos e forzas sociais e políticas de distintos países da rexión. Pero a nivel gobernamental hai gobernos cun claro signo de esquerda que son Cuba, Venezuela, Bolivia e Ecuador. Despois temos unha serie de gobernos que navegan a media auga cun discurso por momentos de esquerda pero unha práctica política e económica que non é de esquerda, caso Arxentina, Brasil, Chile, Uruguai. E logo temos un núcleo duro de dereita, moi forte en América Latina no que están México e Colombia cun papel crecente en tratar de ser un pouco o xendarme sudamericano, engadindo agora o caso de Perú e Panamá onde a dereita gañou as dúas últimas eleccións. De maneira que estamos nun escenario que no plano gobernamental hai tres grandes bloques. Entón, América Latina atópase aínda sen ter un proxecto unitario a nivel gobernamental, pero por baixo están pasando cousas. E a esperanza miña é que estes avances dos movementos sociais, das forzas políticas, esta crecente a nivel de coordinación, este intercambio enorme que se está producindo no mundo da cultura e que fai que os nosos países e os grupos sociais se comuniquen cada vez máis, se coñezan cada vez máis, paréceme que abre unhas perspectivas razoabelmente optimista. No 2010 non é que vaiamos concretar a revolución inconclusa que nos debemos desde hai dous séculos, como dicía moi ben o mestre Orlando Fals Borda, pero podemos empezar a dar un par de pasos fortes. Eu creo que aí é fundamental reforzar a estabilidade dos gobernos de esquerda da rexión. Penso que se temos problemas por ese lado, o retroceso vai ser moi grande. Por iso é decisivo fortalecer a Cuba, Venezuela, Bolivia e Ecuador, que son os países que están á vangarda deste proceso. Non pode haber problemas aí, non temos que deixar, temos que facer todos os esforzos, inimaxinábeis mesmo, para soster eses procesos, por que se se chegasen a caer, o retroceso que experimentariamos sería moi, moi grande. Eu confío en que imos lograr axudalos e en que eles van lograr sobrevivir ben.

[Entrevista tirada do sitio web ‘Cronicón’, de setembro de 2009]