Estamos a ver estes días un dos recortes de gasto público, incluíndo gasto público social, máis substanciais dos que se veñen producindo desde hai anos, recortes que se nos di son necesarios para recuperar “a confianza dos mercados financeiros”, unha frase que parece determinar todas as políticas propostas tanto polo goberno español como polo maior partido da oposición, o PP.

A redución da cualificación dos bonos soberanos do Estado español, pasando de AAA a AA pola Axencia Fitch, causou un pánico que forzou toda unha serie de medidas de austeridade, estimuladas á súa vez polo Fondo Monetario Internacional, o Consello Europeo, a Comisión Europea, o Banco Central Europeo e, como non, o Banco de España, todas elas institucións de clara e coñecida orientación neoliberal.

Estas medidas tomadas polo goberno español significan un recorte equivalente a un 1,4% do PIB (15.300 millóns de euros) que deben realizarse en dous anos. O goberno propuxo tamén aumentar os impostos nunha cantidade equivalente a un 1,6% do PIB (17.900 millóns de euros), co cal, o impacto fiscal sería equivalente a un 3% do PIB na súa contribución á redución do déficit público. Estas medidas foron acompañadas de cambios na regulación do mercado de traballo, que terán como consecuencia o aumento do desemprego e a diminución dos salarios (mesmo cando o discurso oficial explicita outros obxectivos menos impopulares). Esta redución dos salarios considérase necesaria para aumentar a produtividade (máis baixa que a existente en Alemaña e en Francia), permitindo unha maior competitividade, posto que a imposibilidade de devaluar a moeda deixa só esa opción para que o Estado español sexa máis competitivo.

Tales medidas de austeridade de gasto público, acompañadas das reformas laborais, terán, porén, un impacto negativo no estímulo económico, diminuíndo aínda máis o crecemento económico español. En realidade, a diminución na calidade dos bonos soberanos baséase na lectura que as axencias de valoración de tales bonos fixeron do que definen como “a fraxilidade da economía española” (un xeito diplomático de referirse ao escaso crecemento económico). Unha consecuencia desta percepción é que cada vez é máis difícil atopar compradores de tales bonos soberanos, o que significa un aumento dos seus xuros e un aumento dos custos da débeda pública, que os chamados “mercados financeiros” dubidan poida pagarse. Tales medidas de austeridade están, pois, preocupando aos mercados financeiros, co cal estas medidas están conseguindo alcanzar uns obxectivos opostos aos que intentaron. Por iso é polo que sexa sorprendente que a resposta que o goberno español está dando á crise sexa precisamente acentuar aínda máis a austeridade de gasto público e a redución dos salarios, medidas que o maior partido da oposición, o PP, mesmo acentúa máis, limitándose así o debate político entre os dous partidos maioritarios do país, o PSOE e o PP, en cal dos dous “é máis austero” e “desregula máis o mercado de traballo”. O PP quere máis, e o PSOE quere menos. Pero, polo demais, os dous coinciden en que hai que seguir tales políticas. Nin que dicir ten que tanto a Banca como a gran patronal están aplaudindo estas medidas que, en realidade, estiveron desexando durante moitos anos a fin de debilitar o mundo do traballo.

O Center for Economic and Policy Research, un dos centros de investigación económica máis importantes de EEUU (que ten no seu consello asesor a dous Premios Nobel de Economía, Robert Solow e Joseph Stiglitz), acaba de publicar un informe sobre a situación da débeda pública no Estado español que cuestiona o mérito de tales medidas (Alternativas á Austeridade Fiscal en España, de Mark Weisbrot e Juan Montecino). Como ben sinalan os seus autores, Mark Weisbort e Juan Montecino, a débeda pública española foi descendendo durante o período 2000-2007, pasando de ser equivalente a un 59,3% do PIB a un 36,2%, descenso que se debeu ao elevado crecemento económico durante aquel período. O déficit do estado baixou tamén, alcanzándose un superávit nos anos 2005, 2006 e 2007. Ao iniciarse a crise, a débeda pública era, pois, unha das máis baixas da UE-15. E a situación era mesmo mellor cando se analiza a evolución da débeda pública neta (é dicir, a que exclúe a débeda propiedade do Estado). Tal débeda pública neta (que é a débeda que se debe ao investidor privado) foi mesmo máis baixa, téndose reducido a un 26,5% do PIB en 2007. Por iso é polo que o argumento utilizado por moitos economistas neoliberais de que a crise foi ocasionada por un excesivo gasto público, non ten ningunha validez, o cal, por desgraza, non é obstáculo para que os medios de información e persuasión (a maioría de persuasión neoliberal) continúen promovendo esta explicación da crise.

A maior causa da crise foi a explosión de dúas burbullas, Unha, a inmobiliaria (que comezou no 2007), coincidindo co inicio da recesión mundial. Tal burbulla tomara maior intensidade no período 2000-2006, cando a construción pasou de representar o 7,5% do PIB en 2000 a un 10,8% en 2006. Desde entón, tal actividade económica caeu un 87%, unha cantidade que está na raíz do problema económico español. Mark Weisbrot e Juan Montecino sinalan no seu informe as semellanzas entre as burbullas inmobiliarias do Estado español e de EEUU e o seu impacto na economía. A outra burbulla foi no mercado de valores. Tal burbulla alcanzou un nivel máximo do 125% do PIB en novembro de 2007, e caeu até un 54% do PIB un ano máis tarde. En ambos os casos -a burbulla inmobiliaria e a burbulla bolsista- a súa explosión creou un enorme baleiro da demanda, que só o estado pode encher. Como indican os autores, esperar que sexa o sector privado o que encha este baleiro é profundamente erróneo. Recortar, ademais, o gasto público é un suicidio económico, que profunda a recesión.

Tales políticas de austeridade poden levar a unha situación de crecemento económico moi lento e xuros da débeda moi elevados, o cal dificultará enormemente a recuperación económica, incrementándose á súa vez a débeda pública. É máis, a redución da demanda interna (consecuencia do descenso do gasto público e redución dos salarios) significará que o maior estímulo económico terá que depender de factores externos, pouco predicíbeis nun momento de recesión mundial, tales como as exportacións. Esta estratexia, que é a que están defendendo tanto o goberno español como as dereitas españolas, PP e CiU, é enormemente arriscada e errónea.

Cales son as alternativas?

Para propor unha alternativa ás políticas de austeridade, hai que ter en conta que a débeda pública española, até o de agora, non é esaxerada. En realidade, representa 65.000 millóns de euros e calcúlase que alcanzará 78.000 millóns de euros en 2011. Esta cantidade é unha cantidade moi menor comparada cos 750.000 millóns de euros que a UE e o FMI teñen dispoñíbel para axudar os estados membros da UE en dificultades financeiras. Por iso é polo que se as autoridades da UE e do FMI desexasen evitar o crecemento dos xuros da débeda pública soberana española, poderíano facer facilmente, pondo aquel diñeiro a disposición do Estado español, asegurando así aos mercados financeiros que oEstado español podería pagar tal débeda sen máis dores de cabeza. Destas cifras se deduce que a débeda pública non tería que ser un atranco para a recuperación económica. Por iso é polo que Mark Weisbrot e Juan Montecino conclúan que as políticas de redución do déficit e da débeda son innecesarias e desaconsellábeis, pois o que cren que se debería facer é, precisamente, aumentar o gasto público co fin de estimular a economía e o crecemento económico, que é o que algunhas voces solitarias estivemos a dicir no Estado español, sen que esta mensaxe teña ningunha resonancia na maioría dos medios.

O argumento que utiliza o goberno e o maior partido da oposición para non seguir esta estratexia é que o nivel de endebedamento público español é excesivo. Pero neste argumento esquécese un elemento chave: quen é o propietario da débeda? En realidade, máis importante que o tamaño da débeda é a quen se deben pagar os xuros de tal débeda. Non é o mesmo que os xuros se teñan que pagar a investidores privados (débeda neta) que ao estado. A débeda bruta é toda a débeda, incluíndo a neta, pero tamén a débeda que o estado se debe a si mesmo. (Neste último caso, tal débeda non representa unha carga sobre o orzamento do Estado). Os xuros da débeda dependen primordialmente da débeda neta. Así, Xapón ten unha débeda enorme (227% do PIB) e en cambio os xuros da débeda son só dun 2% (os xuros da débeda española son dun 3,6%). E iso débese a que a débeda neta é moito menor que a débeda bruta (é un 112% do PIB). O Banco Central Xaponés foi imprimindo diñeiro co que comprar a débeda pública xaponesa. A débeda neta -que é a que configura os xuros da débeda- é moito máis baixa, e por iso é polo que os xuros sexan moito máis baixos do que serían se toda a débeda se debese aos investidores privados. Unha situación semellante ocorreu en EEUU onde o Banco Central ha impreso diñeiro (equivalente a un 8% do PIB) para pagar a débeda pública soberana, así como para axudar os bancos e as empresas. Tanto en EEUU como en Xapón, tales cantidades non crearon inflación debido á recesión no sector privado.

No Estado español tampouco existe inflación e o perigo é precisamente o contrario, o da deflación. O problema que o Estado español ten é que o Banco Central español non pode imprimir diñeiro. Pero o Banco Central Europeo si que pode. Por iso é polo que o BCE podería imprimir e comprar débeda pública española, revertendo os xuros de tal débeda ao estado español, co que o efecto sería o mesmo que a compra por parte dos Bancos Centrais Estadounidense e Xaponés da súa débeda pública. Mark Weisbrot e Juan Montecino calcularon que pasaría coa débeda neta española se o Banco Central Europeo comprase débeda pública española nunha cantidade equivalente a un 4% do PIB español durante dous anos (e devolvendo os xuros da débeda ao goberno español, tal como fan o Banco Central estadounidense e o Banco Central xaponés). Iso permitiría un estímulo económico de arredor dun 3,9% do PIB, incrementándose a súa débeda neta dun 50,3% do PIB en 2010 a un 66,5% do PIB en 2020, o cal é un crecemento totalmente asumíbel. (Hoxe a débeda neta media da UE é o 79% do PIB). Esta alternativa permitiría estimular significativamente a economía española (a base de investimentos en creación de emprego, tanto na infraestrutura física como na social) cun efecto inmediato na redución do desemprego, sen custos inasumibles no pago da débeda pública neta. En realidade, a débeda pública española representa só un 0,5% do PIB da UE.

O erro das políticas actuais

A continuación das políticas actuais (tal como esixen o FMI, a UE e o BCE) conducirá, con todo, a un empeoramento da economía, contribuíndo á súa fraxilidade. Neste aspecto, as receitas que a UE e o FMI estiveron aplicando aos países do Leste de Europa, en preparación á súa integración á UE foron unha desfeita para aquelas economías. As proxeccións que tales institucións fixeron para aqueles países probaron ser profundamente erróneas, causando unha deterioración das súas economías moito máis acentuada do que se estimou. Así, calcularan un descenso do PIB de Letonia dun 5% do PIB para 2009, sendo o descenso real un 18%. O mesmo ocorreu con Irlanda, onde o FMI proxectou un descenso de só un 1% do PIB para o 2009, cando o descenso foi dun 10%. Seguir estas políticas é profundamente erróneo. E crer que o estímulo económico provirá do aumento da competitividade para aumentar as exportacións é irreal, entre outras razóns porque -tal como queda indicado anteriormente- esta gran recesión é a nivel mundial. De aí a importancia da demanda interna como motor do estímulo económico, que pasa por un investimento público moi acentuado.

Tal como documentan Weisbrot e Montecino, a continuación das políticas actuais recesionistas implica que a débeda pública terá que incrementar os seus xuros para poder atopar compradores, aumentando considerabelmente o custo da débeda e a mesma débeda. É probábel que a débeda pública aumentase até un 104% do PIB, cuns xuros que poderían chegar ao 6, 7, e ata o 8%. En resumidas contas, o resultado podería ser un crecemento económico moi lento, acompañado dun aumento notábel da débeda pública e dos xuros para pagala. De aí o erro das políticas de austeridade que se presentan como medidas necesarias para reducir o déficit e a débeda pública cando, en realidade, o que fan é aumentala. A pasada experiencia en momentos de crises mostra a evidencia que permite alcanzar tal conclusión.

Por desgraza, nin a Unión Europea nin o Fondo Monetario Internacional apoiarán as medidas aquí suxeridas, que esixirían políticas distintas ás que o Banco Central Europeo estivo facendo. O Banco Central Europeo non é un banco central como o é o Banco Central estadounidense ou o xaponés. Así e todo, Weisbrot e Montecino propoñen ao goberno español desenvolver un estímulo económico, pedindo prestado diñeiro aos mercados internacionais. Os dous autores fan un cálculo de varios escenarios, e entre eles inclúen un en que o estímulo económico alcanzado, cun crecemento do gasto público equivalente a un 1% do PIB en 2010, e un 1,3% en 2011, significaría un crecemento da débeda neta, pasando de ser un 54% en 2010 a un 68% en 2020, permitindo á vez reducir o déficit, baixándoo a un 3% do PIB en 2013. Tal crecemento da débeda neta, aínda que superior ao proxectado polo goberno, sería asumíbel, facilitando así un crecemento económico que absorbería a débeda, permitindo á súa vez diminuír o déficit do estado. Os datos están aí para quen queira velos. Son datos claros e convincentes que é improbábel que teñan maior impacto debido ao dogma neoliberal que absorbe e contamina toda a cultura económica dominante na UE e no Estado español, e que se reproduce nos maiores medios de información e persuasión no noso país. Velaí está o problema.

[Artigo tirado do blog do autor, do 30 de xullo de 2010]