James Petras (nado en 1937) é profesor emérito de socioloxía na Universidade de Binghamton, Nova York. Traballou co Movemento dos traballadores sen terra do Brasil e co Movemento dos parados da Arxentina. É autor de diversos libros, entre os que salientan: The Power of Israel in the United States (2006), Social Movements and State Power: Argentina, Brazil, Bolivia, Ecuador, con Henry Veltmeyer (2005) e Globalization Unmasked: Imperialism in the 21st Century, con Henry Veltmeyer (2001).

O imperialismo, o seu carácter, medios e fins, foron cambiando segundo a época e o lugar. Historicamente, o imperialismo occidental foi adoptando as modalidades tributaria, mercantil, industrial, financeira e, no período contemporáneo, unha forma única de construción do imperio “brutalmente militarista”.

 Dentro de cada “período”, “coexisten” co modo dominante elementos de pasadas e futuras formas de dominación e explotación imperialista. Por exemplo, nos antigos imperios grego e romano, os privilexios comerciais complementábanse coa extracción de pagamentos tributarios. O imperialismo mercantil viuse precedido e acompañado inicialmente polo saqueo das riquezas e a extracción de impostos, en ocasións referido como “acumulación primitiva”, onde o poder político e militar dezmaba as poboacións locais e extraía a riqueza, transferíndoa obrigatoriamente ás capitais imperiais. Cando o ascendente comercial imperial consolidouse, empezou a aparecer cada vez máis, como co-participante, o capital industrial, que se viu apoiado polas políticas estatais imperiais de manufacturación de produtos que acabaron cos fabricantes nacionais locais conseguindo controlar eses mercados locais. O imperialismo impulsou a industria moderna, combinou produción e comercio, ambos complementados e apoiados polo capital financeiro e os seus instrumentos auxiliares: os seguros, o transporte e outras fontes de “ingresos invisíbeis”.

 Baixo as presións dos movementos nacionalistas e antiimperialistas socialistas, os imperios coloniais estruturados tiveron que dar paso a novos réximes nacionalistas. Algúns deles reestruturaron as súas economías, diversificando os seus sistemas produtivos e socios comerciais. Nalgúns casos impuxeron barreiras protectoras para promover a industrialización. O imperialismo baseado na industria opúxose primeiro a estes réximes nacionalistas, colaborando cos sátrapas locais para depor os dirixentes nacionalistas que se orientaban cara á industria. O seu obxectivo era conservar ou restaurar a “división colonial do traballo”, a produción de base que se intercambiaba por produtos terminados. Porén, na terceira parte do século XX, a construción do imperio industrial empezou un proceso de adaptación “saltando sobre as barreiras tarifarias”, investindo en formas elementais de “produción” e no traballo intensivo en produtos de consumo. Os fabricantes imperiais contrataron plantas de ensamblaxe organizadas ao redor de produtos lixeiros de consumo (téxtiles, zapatos, produtos electrónicos).

 Con todo, eses cambios básicos nas estruturas políticas, sociais e económicas, tanto do imperio como dos antigos países coloniais, levaron por camiños imperiais diverxentes á construción do imperio, o que motivou actuacións opostas de desenvolvemento en ambas as rexións.

 O capital financeiro anglo-estadounidense conseguiu avantaxar o industrial, investindo en tecnoloxía altamente especulativa, biotecnoloxía, sector inmobiliario e instrumentos financeiros. Os construtores do imperio xaponés e alemán decidiron modernizar as industrias de exportación para aseguraren os mercados exteriores. Como consecuencia, aumentáronse as cotas de mercado, especialmente entre os países emerxentes na industria, como os do Sur de Europa, Asia e Latinoamérica. Algúns antigos países coloniais e semicoloniais evolucionaron tamén cara a formas máis elevadas de produción industrial, desenvolvendo industrias de alta tecnoloxía, producindo capital e intermediarios, así como produtos de consumo, desafiando a hexemonía imperial de Occidente ao redor seu.

 Nos primeiros anos da década de 1990 produciuse un cambio básico na natureza do poder imperial. Isto levou a unha profunda diverxencia entre as políticas imperialistas pasadas e presentes e entre os réximes expansionistas establecidos e os emerxentes.

 Pasado e presente do imperialismo económico

 A construción do imperio moderno de base industrial (IMI) levouse a cabo asegurando as materias primas, explotando man de obra barata e aumentando as cotas de mercado. Isto logrouse en colaboración con gobernantes maleábeis, ofrecéndolles recoñecemento político e axuda económica en termos que superaban aos dos seus competidores imperiais. Ese é o vieiro seguido por China. O IMI abstense de calquera intento de obter posesións territoriais, xa sexa en forma de bases militares ou de posicións ocupantes “consultivas” no núcleo de institucións do aparello coercitivo. No seu lugar, o IMI tenta maximizar o control a través de investimentos que consigan a propiedade directa ou “asociación” co estado e/ou funcionarios privados en sectores económicos estratéxicos. O IMI utiliza incentivos económicos en forma de subvencións e empréstitos concesionarios a baixos xuros. Ofrece construír proxectos de infraestruturas de camiños de ferro, aeroportos, portos e autoestradas a gran escala e longo prazo. Estes proxectos teñen o dobre obxectivo de facilitar a extracción da riqueza e abrir mercados ás exportacións. O IMI mellora tamén as redes de transporte para os produtores locais a fin de conseguir aliados políticos. É dicir, que os IMI de China e a India dependen en gran medida do poder do mercado para ampliar ou eliminar competidores. A súa estratexia baséase en crear “dependencias económicas” para conseguir beneficios económicos a longo prazo.

 En contraste, a barbarie imperial desenvólvese a partir dunha fase anterior de imperialismo económico que combinou o uso inicial da violencia para asegurar os privilexios económicos seguida do control económico sobre os recursos lucrativos.

 Historicamente, o imperialismo económico (IE) recorreu á intervención militar para derrocar os réximes antiimperialistas e asegurar clientes políticos colaboradores. Posteriormente, o IE estableceu bases militares frecuentemente e formou e enviou misións de asesoramento para reprimir os movementos de resistencia e asegurar unha oficialía militar local receptiva ao poder imperial. O obxectivo era asegurar os recursos económicos e unha forza laboral dócil para maximizar as rendibilidades económicas.

 É dicir, nesta vía “tradicional” da construción do imperio económico, o exército quedaba subordinado á necesidade de maximizar a explotación económica. A potencia imperial trataba de preservar o aparello estatal post-colonial e o equipo profesional, utilizándoos para a nova orde económica imperial. O IE busca preservar as elites para manter a lei e a orde como cimentos básicos da reestruturación da economía. O obxectivo era asegurar unha serie de políticas que se adaptasen ás necesidades económicas das corporacións e bancos privados do sistema imperial. A táctica principal das institucións imperiais era designar profesionais educados en Occidente para que deseñasen políticas que maximizasen as ganancias privadas. Esas políticas incluían a privatización de todos os sectores económicos estratéxicos; a demolición de todas as medidas protectoras (“mercados iniciais”) que favorecían aos produtores locais; a implantación de impostos regresivos sobre os consumidores locais, traballadores e empresas mentres reducían ou eliminaban os impostos e controis sobre as firmas imperiais; a eliminación de lexislación laboral protectora e a ilegalización das organizacións independentes de clase.

 No seu apoxeo, o imperialismo económico occidental levou á transferencia masiva de beneficios, intereses, royalties e riquezas espurias das elites nativas dos países post-coloniais aos centros imperiais. Na medida en que o imperialismo post-colonial se adaptaba, os traballadores, agricultores e empregados locais eran quen soportaban os custos de administrar todas estas dependencias imperiais.

 Aínda que o imperialismo económico histórico e o contemporáneo teñen moitas semellanzas aprécianse varias diferenzas importantes. Por exemplo, temos o caso de China, o modelo principal de imperialismo económico contemporáneo, que non estableceu os seus “postos de avanzada” mediante golpes ou intervencións militares, por iso é polo que non posúe “bases militares” nin unha caste militarista poderosa competindo coa súa clase empresarial á hora de moldear a política exterior. A diferenza, o imperialismo económico occidental contiña as sementes para a aparición dunha poderosa caste militarista capaz, en determinadas circunstancias, de afirmar a súa supremacía moldeando as políticas e prioridades da construción do imperio.

 Isto é exactamente o que se transpirou nos últimos vinte anos, especialmente con respecto á construción do imperio estadounidense.

 O xurdimento e consolidación da barbarie imperial

 O dobre proceso de intervención militar e explotación económica que caracterizou o imperialismo occidental tradicional foi evolucionando gradualmente cara a unha variante do imperialismo dominante intensamente militarizada. Os intereses económicos, tanto en termos de custos económicos, beneficios e cotas de mercado global, foron sacrificados en favor da dominación militar.

 A desaparición da URSS e a redución de Rusia ao estatus de estado roto, debilitaron os estados que eran os seus aliados, “abríndoos” á penetración económica occidental, facéndoos vulnerábeis ao ataque militar occidental.

 O Presidente Bush (pai) percibiu a desaparición da URSS como unha “oportunidade histórica” para impor unilateralmente un mundo unipolar. Segundo esta nova doutrina, EEUU reinaría de forma suprema a nivel global e rexional. As proxeccións do poder militar estadounidense operarían agora sen ningún atranco de disuasión nuclear ningunha. Porén, Bush (pai) estaba profundamente incrustado na industria petroleira estadounidense. Xa que logo, tentou alcanzar un equilibrio entre a supremacía militar e a expansión económica. Por iso é polo que a primeira guerra de Iraq de 1990-91 provocou a destrución militar o exército de Sadam Husein, aínda que sen ocupar todo o país nin destruír a sociedade civil, a infraestrutura económica nin as refinarías de petróleo. Bush (pai) representou un difícil equilibrio entre dúas series de intereses poderosos: por unha banda, as corporacións petrolíferas ansiosas de acceder aos campos petrolíferos de propiedade estatal e, por outra, a configuración militarista do poderoso poder sionista dentro e fóra do seu réxime. O resultado foi unha política imperial que perseguía debilitar a Sadam identificándoo como ameaza para os estados clientelistas estadounidenses do Golfo, aínda que sen derrocalo do poder. O feito de que seguise no seu cargo e continuase apoiando a loita palestina contra a ocupación colonial do estado xudeu anoxou moitísimo a Israel e aos seus axentes sionistas en Estados Unidos.

 Coa elección de William Clinton, o “equilibrio” entre o imperialismo económico e militar cambiou de forma espectacular a favor do segundo. Baixo Clinton, nomeouse a varios ferventes sionistas para moitos dos postos estratéxicos de política exterior da súa Administración. Isto asegurou o bombardeo continuo e inmisericorde de Iraq que esfarelou a súa infraestrutura. Este brutal xiro viuse complementado cun boicot económico para destruír a economía do país e non só “debilitar” a Sadam. De igual importancia é que o réxime de Clinton adoptou completamente e promoveu o ascendente do capital financeiro nomeando a ben coñecidos elementos de Wall Street (Rubin, Summers, Greenspan e demais) para postos clave, debilitando o poder relativo das industrias petroleiras e do gas como forzas motrices da política exterior. Clinton puxo en movemento os “axentes” políticos dun imperialismo altamente militarizado, totalmente comprometido coa destrución dun país para a súa dominación.

 O ascenso de Bush (fillo) ampliou e profundou o papel do persoal sionista-militarista no goberno. As explosións inducidas que derrubaron as torres do World Trade Center en Nova York serviron como pretexto para precipitar o lanzamento da barbarie imperial e agoiraron a eclipse do imperialismo económico.

 Mentres a construción do imperio estadounidense se convertía en militarismo, China aceleraba o seu xiro cara ao imperialismo económico. A súa política exterior encamiñouse a asegurar as materias primas a través do comercio, os investimentos directos e as empresas mixtas. Foi gañando influencia mediante fortes investimentos nas infraestruturas, unha especie de imperialismo do desenvolvemento, estimulando o propio crecemento e o do país “anfitrión”. Neste novo contexto histórico de competición global entre un mercado emerxente, dirixido por un imperio, e un atávico estado militarista imperial, o primeiro obtivo inmensos beneficios económicos sen custo administrativo ou militar practicamente ningún, mentres que o segundo baleiraba o seu tesouro para asegurar efémeras conquistas militares.

 A conversión do imperialismo económico en militarista foi en gran medida a consecuencia da omnipresente e “profunda” influencia de políticos de credo sionista. Os políticos sionistas combinaron habilidades técnicas modernas con lealdades tribais primitivas. A súa singular procura do dominio de Israel en Oriente Medio levounos a argallar unha serie de guerras, operacións clandestinas e boicots económicos que paralizaron a economía estadounidense, debilitando as bases económicas da construción imperial.

 A deriva militarista da construción do imperio no actual contexto global post-colonial fomentou inevitabelmente as invasións destrutivas de estados-nación relativamente estábeis e funcionais, con fortes lealdades nacionais. Destrutivas guerras converteron a ocupación colonial en conflitos prolongados con movementos de resistencia vinculados á poboación xeral. Por iso é polo que a lóxica e práctica do imperialismo militarista leva directamente á barbarie e adaptación xeneralizada e a longo prazo do modelo israelí de terrorismo colonial contra toda unha poboación. Isto non foi unha mera coincidencia. Os ferventes defensores sionistas de Israel en Washington “beberan longamente” nos sumidoiros das prácticas totalitarias israelís, incluíndo o terrorismo masivo, as demolicións de casas, o saqueo da terra, os equipos de asasinas forzas especiais no exterior, os arrestos masivos sistemáticos e as torturas. Estas e outras prácticas brutais, condenadas polas organizacións de dereitos humanos do mundo enteiro (incluídas as existentes en Israel), convertéronse en prácticas rutineiras da barbarie imperialista estadounidense.

 Os medios e obxectivos da barbarie imperialista

 O principio organizador da barbarie imperialista é o concepto de guerra total. Total no sentido de que: 1) dan en aplicarse todas as armas de destrución masiva; 2) toda a sociedade se converte obxectivo; 3) dan en desmantelarse, completamente, os aparellos civil e militar do estado, que se substitúen por funcionarios coloniais, mercenarios e sátrapas corruptos e sen escrúpulos. Atácase a toda a clase moderna profesional por constituír unha expresión do estado nacional moderno e é substituída con bandas e clans retrógrados de carácter étnico-relixioso, ben dispostos aos subornos e a compartir cotas do botín. Fanse desaparecer todas as organizacións existentes da sociedade civil e substitúense con colegas do saqueo vinculados co réxime colonial. Desarticúlase a economía enteira mentres se bombardean as infraestruturas elementais como as referidas ao auga, electricidade, gas, estradas e sistemas de saneamento, xunto coas fábricas, as oficinas, os lugares do patrimonio cultural, os campos cultivados e os mercados.

 O argumento israelí de obxectivos de “uso dobre” serve aos políticos militaristas como xustificación para a destrución das bases dunha civilización moderna. Desemprego masivo, desprazamentos de poboación e retorno aos intercambios primitivos característicos das sociedades pre-modernas son os trazos que definen a “estrutura social”. As condicións sanitarias e educativas deterióranse e nalgúns casos mesmo desaparecen. A poboación vese acosada por enfermidades que terían curación e as deformidades nos recén nados, como consecuencia do uso do uranio empobrecido, son as armas principais da barbarie imperialista.

 En resumo, o ascendente do imperialismo brutal produce a eclipse da explotación económica. O imperio esgota o seu tesouro buscando a conquista, a destrución e a ocupación. Mesmo son “outros” os que explotan a economía residual: os comerciantes e fabricantes de estados lindeiros non belixerantes. No caso de Iraq e Afganistán, iso vai referido a Irán, Turquía, China e a India.

 O evanescente obxectivo do imperialismo brutal é o control militar total, baseado na prevención de calquera renacemento económico e social que puidese levar a unha recuperación do antiimperialismo laico enraizado nunha república moderna. O obxectivo de asegurar unha colonia gobernada por colegas, sátrapas e señores da guerra de carácter étnico-relixioso -que proporcionan bases militares e permiso para intervir- é fundamental en toda a concepción da construción do imperio de carácter militar. A eliminación da memoria histórica dun estado-nación moderno, laico e independente e do seu correspondente patrimonio nacional resulta de singular importancia para o imperio da barbarie. Esa tarefa asígnaselle aos prostitutos académicos e publicistas afíns que van e veñen entre Tel Aviv, o Pentágono, as universidades da Ivy League e as fábricas de propaganda para Oriente Medio en Washington.

 Consecuencias e perspectivas

 De forma moi clara, a barbarie imperial (como sistema social) é o inimigo máis retrógrado e destrutivo da vida civilizada moderna. A diferenza do imperialismo económico, non explota o traballo e os recursos, destrúe os medios de produción, asasina traballadores, agricultores e socava a vida moderna.

 O imperialismo económico é claramente máis beneficioso para as corporacións privadas pero tamén coloca potencialmente as bases para a súa transformación. Os seus investimentos levan á creación dunhas clases traballadora e media capaces de asumir o control nos momentos culminantes da economía a través da loita nacionalista ou socialista. En cambio, o descontento da poboación arrasada e a pillaxe das economías baixo a barbarie imperial provocaron a aparición de movementos de masas pre-modernos étnico-relixiosos, con prácticas retrógradas (terrorismo de masas, violencia sectaria, etc.). A súa é unha ideoloxía adecuada para un estado teocrático.

 O imperialismo económico, coa súa “división colonial do traballo”, extracción de materias primas e exportación de produtos terminados, levará inevitabelmente a novos movementos nacionalistas e, se cadra, posteriormente, socialistas. Aínda que o IE destrúe os produtores locais e despraza, mediante as exportacións industriais baratas, a miles de traballadores da industria, fai que aparezan unha serie de movementos. China pode tentar evitar isto a través dos “transplantes de plantas”. En contraste, o imperialismo brutal non é sostíbel porque leva a guerras prolongadas que drenan o tesouro imperial e feren e matan a miles de soldados estadounidenses cada ano. A poboación interna non pode aceptar inacabábeis guerras imposibles de gañar.

 Os “obxectivos” da conquista militar e do goberno sátrapa son ilusorios. Unha clase política estábel”, “con raigañas”, capaz de gobernar mediante consentimento tácito ou manifesto é incompatíbel cos supervisores coloniais. Os obxectivos militares “estranxeiros”, impostos aos políticos imperiais mediante a influente presenza de sionistas nos postos clave, asestaron un golpe fortísimi en contra da procura de oportunidades das multinacionais estadounidenses mediante políticas de sancións. O recurso á barbarie, impulsado arriba e abaixo polos altos gastos militares e polos poderosos axentes dunha potencia estranxeira, ten poderosos efectos en prexuízo da economía estadounidense.

 É moito máis probábel que os países que buscan investimento estranxeiro acepten empresas mixtas con exportadores económicos de capital que arriscarse a atraer a EEUU con todo o seu exército e as súas clandestinas forzas especiais e outras moitas equipaxes violentas.

 Actualmente, o panorama global amósase sombrizo para o futuro do imperialismo militarista. En Latinoamérica, África e especialmente en Asia, China desprazou a EEUU como principal socio comercial en Brasil, Sudáfrica e o Sueste Asiático. Mentres, EEUU enzóufase en guerras ideolóxicas imposíbeis de gañar en países marxinais como Somalia, Iemen e Afganistán. EEUU organiza un golpe na diminuta Honduras, mentres China asina empresas mixtas por miles de millóns de dólares en proxectos ao redor do aceiro e do petróleo en Brasil e Venezuela e de produción de gran en Arxentina. EEUU especialízase en apoiar estados rotos como México e Colombia, mentres China inviste fortemente en industrias extractivas en Angola, Nixeria, Sudáfrica e Irán. A relación simbiótica con Israel converte a EEUU no aliado cego da barbarie totalitaria e de inacabábeis guerras coloniais. En contraste, China profunda os seus vínculos coas dinámicas economías de Corea do Sur, Xapón, Vietnam, Brasil e as riquezas petrolíferas de Rusia e as materias primas de África.

[Artigo tirado do sitio web ‘Rebelión’, do 27 de setembro de 2010]