O acordo sobre pensións supón un recorte medio en torno ao 20%, respecto dos dereitos actuais. É similar ao previsto polo plan gobernamental aprobado hai un ano. Na fase negociadora os sindicatos non conseguiron suavizar ese impacto global senón que os recortes se reestruturaron entre diferentes segmentos nunha dobre dirección: para unha minoría a rebaixa é menor, próxima ao 7%, e para a gran maioría é maior, entre o 18% e o 26%.

 Dada a diversidade dos recortes, os resultados respecto das posicións iniciais de Goberno e sindicatos e a relevancia dos efectos sociopolíticos e sindicais deste acordo é preciso avaliarmos con rigor o seu contido e o seu significado.

 É recoñecido por todas as partes que supón un recorte das pensións futuras respecto dos dereitos actuais e que o obxectivo é reducir 3 puntos do PIB o gasto en pensións para o ano 2027, en que culmina a súa aplicación progresiva: un 25% dos 12 puntos previstos do PIB para que se manteñan os 9 puntos actuais (ou o que é o mesmo, impedir o crecemento dun terzo do gasto actual en pensións públicas para manter os mesmos dereitos). As opinións sobre a dimensión dese recorte son diverxentes, aínda que o dominante se sitúa nun 12% (como admite o xornal El País). A valoración sobre o que cederon uns e outros tamén é polémica, aínda que a idea principal é que o Goberno impuxo un retroceso pero que os sindicatos suavizaron ou frearon o plan do Goberno, cousa incerta. No plano sociopolítico o Goberno sae reforzado, así como a continuidade da súa política liberal de axuste e austeridade. Esa interpretación é nesgada e embelece a reforma.

 Como se avanzaba, o resultado do acordo, cando se aplique totalmente no ano 2027, é un recorte medio en torno ao 20%, contemplando o conxunto de pensións de xubilación. Este resultado global é compartido por catedráticos de economía como I. Zubiri (ver xornal El País, 30-1-2011) e R. Muñoz de Bustillo (coautor xunto con outros catedráticos e investigadores do libro ‘La reforma del sistema de pensiones’ -ed. Talasa- coordinado por min). Pero dada a diversidade das medidas e as situacións laborais, convén avaliarmos o impacto de cada unha delas entre diferentes segmentos da poboación traballadora. Doutra banda, esta valoración inicial significa que o Goberno non cedeu nada respecto do obxectivo global de reducir o gasto en pensións e os sindicatos non foron capaces de frear ou suavizar ese recorte global das pensións futuras. Os cambios no proceso de negociación introdúcense nas dúas direccións: nuns colectivos limítase a rebaixa, pero noutros increméntase o recorte previsto. Vexámolo, comezando por varios exemplos representativos do groso de asalariados. Asalariados con 65 anos de idade e 35 de cotización antes percibían o 100%; co acordo o 74% cun recorte de 26 puntos. Con 65 anos de idade e 38,5 de cotización, antes o 100%; co acordo o 93%, con 7 puntos de penalización. Con 63 anos de idade e 33 anos de cotización antes o 80%, e co acordo o 62% con 18 puntos adicionais de penalización.

 A rebaixa media do total destes tres colectivos analizados (incluíndo no terceiro grupo as persoas con xubilación anticipada) supón o 17,4%. No seu conxunto, con todas as medidas e incluíndo autónomos e dentro do Réxime Xeral as carreiras con menores cotizacións, a estimación é do 20%. A iso hai que engadir a maior penalidade pola esixencia de traballar dous anos máis.

 No primeiro caso, con 65 anos e 35 de cotización antes non había penalización e percibíase o 100% da base reguladora. Co acordo a penalización pola xubilación nesas condicións alcanza o 26%: 14,4% polos dous anos de anticipar a xubilación ordinaria dos 67 anos (penalización de 1,8 puntos ao trimestre ou 7,2 ao ano), máis 4,56% polos dous anos que faltan ata completar os 37 que agora se esixen, máis un 7% de redución pola ampliación do tempo de cómputo de 15 a 25 anos. Este bloque é, aproximadamente, o 20% de asalariados.

 No segundo caso o recorte é o 7%, só pola ampliación do tempo de cómputo. É o sector, en termos comparativos, cuxo impacto redutor é menor, pero tamén sofren rebaixa. Alcanza tamén en torno ao 20%.

 No terceiro caso, antes a penalización era de 20 puntos (16 pola anticipación e 4 polos dous anos que faltan ata cubrir os 35 necesarios). Co acordo a penalización increméntase practicamente 38 puntos (28,8 polos catro anos de anticipación máis 9,1 pola falta de catro anos de cotización). Contando con todos os traballadores que non reúnen as condicións de 65 anos e polo menos 35 de cotización, do que non se analiza a súa casuística, sumarían o 60% restante do Réxime Xeral.

 É importante avaliar a dimensión dos colectivos de traballadores afectados por cada medida. En relación aos efectos da ampliación de 15 a 25 anos o tempo de cómputo para establecer a base reguladora, no libro citado explico que o recorte medio do conxunto de asalariados é do 5% (outros catedráticos como os antes nomedados sitúano nun 10%, e a versión oficial insiste en que a redución nuns equilíbrase co beneficio doutros, cuestión rebatida polos estudos citados). Pero hai que destacar dous segmentos diferentes. Un minoritario cuxos efectos son neutrais ou menores que esa media. Son en torno ao 20%, composto, sobre todo, por capas medio-altas e altas (con maiores salarios en cómputo mensual que o máximo de 3.198 euros de límite para a cotización máxima). Outro maioritario co 80% das clases traballadoras e capas medias, cun recorte medio do 7%. É verdade que esta medida aos traballadores en paro nos últimos anos pode beneficialos pero, pola contra, aos que estiveron en paro neses dez anos de ampliación ese recorte medio aínda se incrementa por encima do 10%. Nestes tres exemplos, de traballadores e traballadoras con carreiras laborais longas, pártese desa redución de sete puntos.

 Segundo, o grupo de traballadores coas dúas condicións de 65 anos de idade e 38,5 anos de cotización, segundo estimacións propias, está en torno ao 20% dos xubilados. Diversas fontes oficiais sinalan que entre un 40% e un 50% se xubilaban con 38,5 anos de cotización. Porén, segundo as propias fontes estatísticas da Seguridade Social, só un terzo de xubilados cumprían as dúas condicións básicas (65 anos e 35 anos de cotización); é dicir, dous terzos sufrían penalizacións por non reunir a primeira, a segunda ou as dúas condicións. Aproximadamente, a xubilación antes dos 65 anos, só posíbel en determinados supostos, alcanza o 59% (máis do 54% é anticipada) do Réxime Xeral (o 40% antes dos 63 anos, agora impedido salvo para empresas en crises, e o 19% restante aos 63 ou 64 anos); o 31% xubílase aos 65 anos, e os que a prolongan voluntariamente máis de 65 anos son o 10% restante (aos que agora se lles aumenta o incentivo). Iso quere dicir que unha parte significativa de persoas con máis de 38,5 anos de cotización se xubilaban anticipadamente antes dos 65 anos, coa correspondente penalización, similar á do acordo.

 Xa que logo, a estimación realista é que esta opción sen penalización é operativa para o 20% nesta década (e a metade para a seguinte). É verdade que esta cifra é unha ampliación da cota ofertada polo Goberno ao comezo da negociación que o restrinxía aínda máis (ao 10%) pola condición de 41 anos de cotización. Ese bloque é significativo para os sindicatos ao constituír unha parte das súas bases sociais directas: asalariados de longas carreiras de emprego, particularmente das grandes empresas e o sector público (laboral). A este segmento, cunha desvantaxe menor que o resto, haberá que engadir o grupo de traballadores con empregos tóxicos e penosos que non posúan esas dúas condicións, pendente de concretar a súa dimensión; pero tamén será minoritario como “excepción” á norma xeral dos 67 anos. Porén, a dimensión do conxunto deste sector está moi afastada das hipóteses optimistas que o sitúan no 50%, e no mellor dos casos non van chegar ao 30%.

 Os sindicatos conseguiron a opción da xubilación aos 65 (ou 66) anos, sen penalización adicional por xubilación anticipada se se teñen cotizados polo menos 38,5 anos. Isto é positivo. Romperon a xeneralización total da obrigatoriedade da xubilación aos 67 anos (para o acceso ao 100%). É un aspecto relevante dentro da súa xustificación do acordo, especialmente, ao consideralo como elemento que non traspasou a “liña vermella” inicial. Agora ben, a dimensión desa excepción é pequena, ou o que é o mesmo, os efectos da prolongación da idade ordinaria de xubilación son maioritarios e afectan a cerca do 80%. Esa é a parte que cederon os negociadores sindicais desconsiderando o seu compromiso social. A súa función representativa e a defensa dese segmento quedan debilitadas.

 Esta excepción tampouco modificou a posición global do Goberno que xa anunciara a súa disposición a “flexibilizar” a obrigatoriedade dos 67 anos para todos. O rexeitamento sindical a esa xeneralización, o NON aos 67, era firme e claro; estaba apoiado polas grandes manifestacións de febreiro e marzo pasados que conseguiron aparcar ese plan regresivo e foi ratificado polos que participaron e apoiaron a folga xeral do 29 de setembro (e as manifestacións do 18 de decembro). Pero hai que lembrar que esa opción de poder xubilarse anticipadamente aos 65 anos xunto co alongamento da idade legal aos 67 anos, xa estaba contemplada no plan gobernamental de xaneiro de 2010, pendente de definir a penalización correspondente. Mesmo este autor (ver Estudo Pensións e Emprego publicado pola Fundación 1º de Maio en marzo de 2010) explicaba que o efecto maioritario dese alongamento da idade legal de xubilación non sería prolongar dous anos máis a permanencia no emprego senón introducir esa penalización adicional rebaixando a contía das pensións (entre o 12% e o 16%).

 O que se concreta agora é o seguinte. Esa parte minoritaria do 20% non é penalizada ao contar con esas amplas cotizacións (só sofre o recorte medio do 7% polo incremento do tempo de cómputo de 15 a 25 anos, do mesmo xeito que o resto). Pero, esa maioría do 80%, padece esa penalización polos dous anos de alongamento dun 14,4% (un 7,2% anual ou 1,8% trimestral), adicional á que sofre se se anticipa máis, aos 63 ou 64 anos. E a ela acumúlaselle esta maior penalidade de dous anos máis de emprego ou nova penalización. Ou sexa, ese bloque maioritario ve incrementado un recorte adicional do 4,56%, ao pasar de 35 a 37 anos o límite de cotización para o acceso a unha pensión do 100% da base reguladora. Nos outros dous exemplos vese o impacto redutor.

 É dicir, se o plan gobernamental na súa expresión máis ríxida de alongamento da idade ordinaria de xubilación aos 67 anos, sen excepcións, supuña un recorte entre o 16 e o 12% (segundo a penalización anterior entre 8 puntos a situación ordinaria e 6 puntos con 40 anos de cotización), o acordo consiste nunha nova segmentación con outra repartición dos recortes: a) un colectivo minoritario sen penalización, e b) outro colectivo maioritario con ata 19 puntos de penalización. Aínda que en ambos os casos hai que engadir os sete puntos pola redución derivada da ampliación do tempo de cómputo. O salvar a un colectivo menor faise a custa de incrementar o recorte doutro colectivo maior.

 O Goberno nos inicios da negociación, a metade de decembro, filtraba a súa proposta de 65 anos e 41 de cotización para considerala como excepción á norma da percepción do 100% da pensión con 67 anos. Hai que valoralas como cartas negociadoras, xeradoras de alarma e, ao mesmo tempo, de disposición flexíbel respecto da “liña vermella” de 67 anos para todos; o pau e a cenoria. Igualmente, CCOO -non a UGT- utilizou a ameaza doutra folga xeral como presión negociadora (á parte do capital social acumulado polo sindicalismo no proceso da folga xeral do 29-S). A consecuencia é que o freo á agresión tivo un resultado escaso, e a norma dominante, xeneralizada con excepcións, é a de 67 anos. Pero como se dicía, na práctica, facilítase a xubilación anticipada a partir dos 63 anos (con 33 de cotización) rebaixando máis a contía da pensión pola penalización adicional. Porén, este pequeno e relativo freo sitúa a este sector, en termos comparativos, nunha situación menos desfavorábel que o resto, aínda que non impide que tamén retroceda nos seus dereitos.

 Con todo, en contrapartida, o Goberno impuxo outro compoñente de recorte substancial non explicitado no seu plan de hai un ano, remitido ao Pacto de Toledo e as institucións europeas. Nel só aprobaba o alongamento da idade de xubilación aos 67 anos, dando por suposto o mantemento dos 35 de cotización. No proceso negociador e co acordo amplíanse eses dous anos, de 35 a 37 anos, de cotización necesaria para ter o 100% da base reguladora aos 67 anos, nivel cada vez máis difícil de conseguir. Iso supón un recorte adicional de 4,56 puntos (0,19% mensual ou 2,28% anual, superior aos dous anos que actualmente se computan para a penalización por ano entre os 25 e 35 anos de cotización). O impacto dese recorte adicional é maioritario, a máis do 60% da poboación traballadora, e afectará a máis no futuro.

 Xa que logo, coa excepción conseguida para os traballadores que cumpran esas dúas condicións de 65 anos de idade e 38,5 anos de cotización, os sindicatos suavizan o recorte para ese segmento do 20% e salvan un elemento simbólico de romper a obrigatoriedade total de estar empregado ata os 67 anos para obter o 100% da pensión (que non estaba no plan do Goberno). Pero, ao contrario, aceptaron unha condición nova que recorta ese 4,56% a pensión da maioría (á parte dunha penalidade adicional de se manter no emprego -os que o consigan- máis aló dos 35 anos).

 En definitiva, a negociación e o acordo non suavizaron nin frearon o plan do Goberno, tomado no seu conxunto. Os negociadores sindicais intercambiaron unha redución menor cara a uns traballadores e un maior recorte do previsto a outros. O Goberno conseguiu unha redución global do gasto previsto en pensións cun recorte medio do 20%, igual ao proposto hai un ano e no comezo das negociacións.

 Por outra banda, algunhas melloras menores (bolseiros, cotización por fillo) tampouco compensan outros retrocesos significativos. No caso dos bolseiros preténdese normalizar a súa contratación incluíndo a obrigatoriedade empresarial de achegar as súas cotizacións sociais (similar ao contrato de prácticas), e iso tende a eliminar esa figura; pero mesmo a posibilidade de recoñecemento de ata dous anos de cotización (dentro dos últimos catro) está supeditada a que se fagan cargo eles mesmos (non a institución en que traballaron) das cotizacións, vía convenio especial coa Seguridade Social, cousa especialmente onerosa. No caso do nacemento (ou adopción) recoñécense á nai nove meses de cotización (ata un límite de dous anos, e partindo de que o número medio de fillos por muller é de 1,4) só se está empregada nese momento e pide unha excedencia por coidado do fillo, o cal é un risco adicional para as carreiras laborais desas mulleres que o pensarán dúas veces por ter que renunciar aos seus salarios (ao ser excedencia tampouco cobran prestación por desemprego) e ás súas expectativas profesionais. Son dous aspectos netamente positivos, aos que se lles dá gran importancia para lexitimar o acordo, pero a súa operatividade é moi limitada.

 Porén, neste apartado de elementos novos, incorporouse un particularmente nocivo. Trátase da aceptación da variábel da esperanza de vida aos 67 anos para adecuar os “parámetros fundamentais do sistema” a partir do ano 2027, de forma quinquenal. Pois ben, coas proxeccións actuais para a década de 2030, o recorte adicional das pensións que se está aceptando xa para ese ano 2027 é do 2,5%. É, ademais, un retroceso cultural importante que fai depender fundamentalmente o importe da pensión nesa variábel demográfica, sen valorar outras alternativas expostas até o de agora como a de ampliar a base de ingresos do sistema (aumentar o emprego e os salarios, ou a participación pública no seu financiamento) para contrarrestar e financiar ese efecto de envellecemento.

 Á marxe quedan dous aspectos problemáticos non incluídos no acordo pero si no plan gobernamental, e que haberá que comprobar: o reaxuste da pensión de viuvez, con restrición das contributivas, e o sistema de revalorización anual das pensións -introducindo indicadores que rebaixen o dato do IPC como referencia actual-.

 En conclusión, é unha reforma regresiva, inxusta socialmente e non xustificada economicamente, que recorta as pensións futuras, respecto dos dereitos actuais, nunha media do 20%. A consecuencia é a redución da intensidade protectora e a segmentación da protección social cunha privatización parcial. Non hai unha rectificación da política socioeconómica, laboral e fiscal. Persiste o alto paro e novas fendas sociais, con incremento da desprotección pública, e unha perspectiva de empobrecemento das persoas maiores. Non diminúe significativamente o carácter regresivo da reforma, e aválase o retroceso substantivo decidido polo Goberno, que é o que sae máis beneficiado porque se lexitima a súa política de axuste e austeridade. Tampouco é unha saída “compartida”, cun equilibrio das achegas ou concesións das partes. O resultado, con menor cohesión social, é unha protección social menos intensa para a maioría da sociedade, máis fragmentada e asistencializada, xunto co desenvolvemento de fondos privados de pensións como saída parcial para as capas acomodadas.

 Queda pendente a avaliación do grao de lexitimación do acordo e a xestión sindical entre as súas bases sociais e a cidadanía, así como os incentivos da maior respectabilidade institucional dos sindicatos. Igualmente, haberá que analizar o significado máis xeral deste acordo e o pacto social alcanzado relacionado co tipo de xestión e saída da crise económica, así como o seu impacto na configuración do escenario sociopolítico e electoral. Sobre iso haberá que volver.

[Artigo tirado do sitio web ‘Viento sur’, do 1 de febreiro de 2011