Logotipo CIG Confederación Intersindical Galega - Avantar - Opinion 2/2/2009
Entrevista ao ex comandante guerrilleiro guatemalteco César Montes
Xurxo Martiz Crespo
César Montes na actualidade durante a entrevista. Foto © Xurxo Martínez Crespo
César Montes na actualidade durante a entrevista. Foto © Xurxo Martínez Crespo

César Montes era un dos heroicos guerrilleiros que, xunto ao Che e tantos outros en Latinoamerica, empuñou un arma para liberar o pobo latinoamericano da tiranía.

Na súa Mensaxe á Tricontinental o 16 de abril de 1967, Ernesto Guevara pedía crear dous, tres... moitos Viet-Nam, é a consigna. Che nese momento estaba agochado en Bolivia organizando a guerrilla.

Na súa mensaxe engadía: Pero a mobilización activa do pobo crea os seus novos dirixentes; César Montes e Yon Sosa levantan a bandeira en Guatemala, Fabio Vázquez e Marulanda fano en Colombia, Douglas Bravo no occidente do país e Américo Martín en El Bachiller, dirixen as súas respectivas frontes en Venezuela. (1)

O heroísmo de César Montes non vén só da loita guerrilleira senón da súa activa aposta, na actualidade, polo camiño da pacificación e da inclusión democrática dos movementos armados en Latinoamérica, procesos de paz dos que el foi un protagonista destacado en Guatemala e El Salvador e inclusión democrática e participación na vida política, que leva a practica coa participación na vida política guatemalteca.

Xurxo Martínez Crespo.- Como participa César Montes na vida política de Guatemala e como analizaría os resultados electorais de Rigoberta Menchú nas últimas eleccións presidenciais?

César Montes.- Eu son da Comisión Executiva do partido Encuentro por Guatemala que postulou a Rigoberta Menchu, ela foi a nosa candidata a presidenta. Foi a primeira vez que houbo unha candidatura dunha muller e ademais maia, isto rachaba cos esquemas ademais de ser moi novidoso e levantou unha serie de expectativas, non só a nivel internacional, senón tamén a nivel nacional (guatemalteco), que o xurdimento da candidatura de Rigoberta ía darlle un novo sentido a todo.

Nós crimos, e no persoal eu fun dos que escribín da posibilidade de que Rigoberta chegase, se non á segunda posición, si polo menos á terceira. Crimos que con todo o aprezo e respecto que lle temos e o prestixio que ela ten como premio Nobel, pola súa calidade dunha das maias máis ilustres do país, pensamos que iso era moi matemático, sendo maia, sendo muller, sendo premio Nobel e sendo revolucionaria, os maias ían votar por ela, pois son os maias os máis explotados, os máis pobres entre os pobres e non foi así. Para nós foi moi sorprendente que non tiveramos a resposta, sobre todo do pobo maia, para votar por ela, incluso na rexión de onde ela é orixinaria, de El Quiché, onde tivo unha votación escasa.

A verdade é que a votación por Rigoberta e polo partido Encuentro por Guatemala foi a máis grande de toda a esquerda, a Alianza Nueva Nación (ANN) quitou dous deputados e nós quitamos 4, así a ANN perdeu o seu rexistro como partido. Fomos o proxecto da esquerda máis votado en Guatemala, pero quedamos nun sexto lugar nas eleccións presidenciais e antes, a esquerda unida en Guatemala, cando estabamos unido,s quitamos un terceiro lugar, isto quere dicir que é un retroceso terríbel porque a ANN perde o seu rexistro, URNG logra só dous deputados e nós catro, con Rigoberta que esperabamos estar nun segundo ou terceiro lugar, para nós foi sorprendente.

XMC.- A visión que se ten en Europa de Rigoberta Menchú, a súa popularidade, semella non ser a mesma no seu país, atendendo aos resultados electorais.

CM.- Decatámonos de varias cousas. En primeiro lugar, a existencia dun determinado grao de racismo. Falamos dos maias como se fosen un bloque monolítico, algo así como que todos os galegos estivesen no mesmo partido, e coido que nesa percepción existe unha dose de racismo.

O voto é, nalgúns casos, non só un voto de intención, de votar a prol ou contra alguén. Por exemplo, a maioría dos indíxenas nas zonas maias votaron contra o proxecto da “man dura” dun xeneral. Daquela a única posibilidade de gañarlle a este xeneral non era o voto para Rigoberta senón o voto ao socialdemócrata Álvaro Colom, que era o candidato máis prestixiado, e para nós o candidato que debiamos vencer.

Cando empezou a medrar o candidato militar, Otto Pérez Molina, coa súa proclama de man dura, unha chea de votos indíxenas deron a vitoria ao candidato Álvaro Colom. Dalgún xeito foi como un voto utilitario de moitos maias, de dicir, Rigoberta non ten posibilidade, se votamos por Rigoberta dividimos o voto, entón votaron con moita racionalidade, votando por Álvaro Colom.

XMC.- A recente historia represiva de Guatemala determina aínda o voto?

CM.- Debemos salientar que hai moito voto dos maias marcado pola pegada da represión, 36 anos de represión crea unha sociedade afectada, pero especialmente a indíxena, que é a parte da poboación máis golpeada durante os 36 anos de guerra. Eles deron a súa cota de mortos e feridos máis grande que o resto de poboación, daquela hai moito xente aínda afectada.

Eu vin en moitos maias, como nos seus relatos choran, saloucan, Malia vivir infinidade de procesos en El Salvador, Nicaragua, onde participei na loita armada. Ver mortos, ver as nais recoller os seus fillos mortos en combate ou atopalos masacrados, porén, sobrecollíame escoitar os relatos das viúvas, das nais que contaban como os seus fillos e homes foran asasinados. Á pregunta miña de por que non denunciaran eses feitos estaba a resposta do temor ás represalias, aínda hai demasiada impunidade.

É dicir, que o sector maia está afectado por esta situación. Así, hai voto negado a Rigoberta por temos unha vaga represiva ou un golpe de estado contra ela, así que na negativa ao voto hai tamén certa racionalidade. Eu quixera dicir que para nós foi abondo sorprendente que máis ben a elite maia, a intelectualidade maia foi a que apoiou a Rigoberta, non a base maia, iso é o que explica... eu incluso son un dos máis grandes promotores da candidatura de Rigoberta, crendo que poderíamos ter chegado ao segundo lugar con opcións para a segunda volta, e unha vez chegados á segunda volta, era probábel que gañasemos porque a Colom lle tiñan máis xenreira e receos que a Rigoberta, non embargante, esta tese miña foi amplamente derrotada porque quedamos en 6º lugar. Isto foi para min moi dramático, incluso para ela.

XMC.- Dramático no sentido político?

CM.- Eu podería dicirche que ela pasou 48 horas illada totalmente despois do día das eleccións. Dixo que tiña unha gripe moi forte...a verdade é que entrara nun proceso depresivo forte... para nós foi un shock.

XMC.- Malia a derrota presidencial, non conseguiu un posto como deputada no Parlamento guatemalteco?

CM.- Ela non quedou como deputada, senón un membro do seu movemento Witak. Os maias están constituíndose como forza política, un sector maia de esquerda, un sector maia democrático, o cal implica que recoñezamos actualmente, máis racionalmente, que hai un sector maia de dereita, e outra grande maioría maia silenciosa que procura por quen votar, e iso deunos unha imaxe máis política, máis científica, máis xusta.

XMC.- Retirouse da política, despois dos resultados electorais, Rigoberta Menchú?

CM.- Malia sacar só o sexto lugar mantense aínda na vida política e ademais pasou a xogar un papel moi importante na denuncia contra os militares guatemaltecos que cometeron xenocidio. Mentres, un ex-comandante guerrilleiro (Pablo Monsalve) está reivindicando a posibilidade de darlles un manto de impunidade a militares introducíndoos no seu partido político. Isto levou a que Rigoberta continúe vixente na vida política nacional e que o compañeiro Pablo Monsalve e o seu partido desapareceran da vida política nacional. O voto a favor de Rigoberta foi un premio e o voto que non se produciu a favor de Pablo foi un castigo e por iso perdeu o seu posto de deputado.

XMC.- Cal é a razón da proposta de Pablo Monsalve?

CM.- Nós considerámos que existiron compromisos previos, con intereses máis ben económicos que ideolóxicos. Consideramos que algúns compañeiros están no pragmatismo de poder estar no poder, da posibilidade de colocar varios deputados, como un fin último.

O resultado final non puido ser máis desastroso. Non sacaron nin un deputado nin o mínimo do 3% de votos que exixe a Lei electoral guatemalteca para poder seguir traballando baixo as siglas dun partido político.

Non tiveron nin un punto porcentual, é a derrota máis humillante que ninguén sufriu. Acho que en Europa un político ante tal situación renunciaría á vida política para sempre e comezaría a “vender churros”, calquera cousa antes que seguir na vida política

XMC.- Quen é César Montes?

CM.- Eu fun comandante guerrilleiro, fundador do movemento guerrilleiro en América Latina. Despois da Revolución Cubana de 1959, nós, ao carón dos militares do 13 de Noviembre (1), dedicámonos a montar as primeiras guerrillas do continente americano en 1962.

O 30 de novembro subleváronse os militares, un ano despois do triunfo da Revolución Cubana, 1959, os militares guatemaltecos sublévanse o 13 de novembro de 1960 e no 1961 foi a preparación para montar as guerrillas e no 1962 comezaron a xurdir os grupos guerrilleiros dirixidos por unha combinación entre militares e civís, nas que participo eu persoalmente. Eu fun dos primeiros civís, con Turcio Lima, integrado en grupos militares (guerrilleiros). Nós estabamos con Turcio xa en 1963, na montaña, do 1963 até o 1967, ano da morte de Che Guevara no que veu un período de refluxo non só en Guatemala senón en toda América Latina.

Viaxo a Vietnam, estou alí durante todo un ano, durante toda a grande ofensiva do Tet (1968), voltando ao movemento guerrilleiro guatemalteco, xa desartellado. Chego ao Vietnam por un convite da OLAS para aprender un pouco a estratexia militar vietnamita. Voltei en 1970 a México, preparando ese ano e o seguinte o rexurdir da loita guerrilleira en Guatemala, fundando en 1972 o Ejército Guerrillero de los Pobres, estando na montaña entre 1972 e 1978. No 1978 comeza a grande insurrección de Moñinboa en Nicaragua; daquela decidimos marchar a ese país, pois consideramos que alí estaba o elo máis feble da cadea, e efectivamente aí rompeu a cadea, porque Somoza foi derrotado e as forzas guerrilleiras dos sandinistas chegaron ao poder.

XMC.- Eran exportadores de insurxencia?

CM.- En 1981 estiven na fundación do movemento guerrilleiro salvadoreño, como xefe da Fronte de Guazapa, co Farabundo Martí e o ELN, que foi unha das primeiras frontes guerrilleiras, xunto con Morazán e Chalatenango, lugares onde máis enconados foron os enfrontamentos, e o lugar en que se desmobilizou o ELN, en Guazapa.

Despois dos acordos de paz de Nicaragua en Sapoá, estiven participando en El Salvador até os Acordos de Paz de 1991 aquí en Chapultepec, e voltei a Guatemala en 1996 cando se asinaron os Acordos de Paz de Guatemala. Vivo alí desde aquela época, tratando de constituír unha forza revolucionaria que nos puidese traer igual poder que aos sandinistas por medio das eleccións ou coma os salvadoreños, que foron a segunda forza política do país e que dominaron concellos en maior medida que o partido gobernante ARENA.

XMC.- Malia o desexo, a presencia da esquerda en Guatemala é residual.

CM.- O problema existente en Guatemala foi que a Unidad Revolucionaria Nacional

Guatemalteca URNG, que foi asinar os acordos de paz, non fixo unha oposición franca e aberta co goberno de Álvaro Arzú, co que asinaron os Acordos de Paz, senón máis ben foi unha especie de cogoberno que erosionou o apoio popular ao movemento URNG, contraéndose a súa capacidade de convocar votos nas eleccións. Coido que hai todo un proxecto para debilitar o esforzo revolucionario en Guatemala, para dividilo, e ademais diso coido que hai, ao igual que hai noutras partes de América Latina, unha tendencia moi grande á división e subdivisión nos movementos revolucionarios.

En Guatemala existían catro movementos guerrilleiros, pero estes catro constituíron un só, a URNG, que despois se dividiría.

XMC.- Que papel, que responsabilidade, ten o ex-comandante guerrilleiro Pablo Monsanto nesa división?

CM.- Unha desas divisións foi a da Alianza Nueva Nación ANN do ex-comandante guerrilleiro Pablo Monsanto?

Pablo Monsanto foi secretario (e fundador) da URNG; escindiuse e fundou o seu propio partido (do que foi o único deputado até 2008) e perdeu a representación parlamentar despois de ter un número de votos entre o 0,3 ou 0,4 nas últimas eleccións, así que non puideron manter a representación nin o rexistro legal como partido, pois a lei de Guatemala esixe unha porcentaxe de votos que eles non obtiveron, obter unha cantidade de votos ou un deputado, posibilidade que non cumpriron en ningún dos dous casos.

XMC.- É a URNG? Hai outros partidos de esquerda con representación parlamentar?

CM.- A URNG si sobrevive con dous deputados e nós, os chamados Encuentro por Guatemala, somos catro, dos 158 deputados con que conta o Parlamento guatemalteco, e o que ten maior caudal electoral é o socialdemócrata Álvaro Colom. Por iso agora a alternativa é aproveitar este espazo político que permite a socialdemocracia para fortalecer os proxectos máis á esquerda, facendo unha oposición revolucionaria construtiva.

XMC.- Como son as relacións da esquerda revolucionaria co proxecto socialdemócrata de Colom?

CM.- A esquerda revolucionaria cometeu o erro de illarse do proxecto de Colom, na segunda volta, e iso costoulle moi caro. Nós, neste momento, tentamos reconstruír as forzas revolucionarias aproveitando este espazo e este compás que permite un goberno socialdemócrata. Tratamos de fortalecer as posicións máis democráticas no goberno de Colom, para evitar que a través deste proxecto se perpetúe todo o proxecto neoliberal en Guatemala e que poidan seguir subdivindo o movemento... o que foi o movemento guerrilleiro, a URNG, porque xa lograron que desaparecera a ANN, agora só falta que desapareza a URNG.

XMC.- Ante a atomización e posterior desaparición da esquerda en Guatemala, que propón César Montes?

CM.- Eu propoño unha volta ás teses dos clásicos. Sempre nos dicían que as revolucións as producen as clases sociais e non os individuos, que os individuos podemos xogar determinado papel na medida en que as clases dominantes xa non poidan seguir e na medida en que as clases dominadas estean dispostas a facer a súa revolución. É dicir, non se pode considerar que hai unha especie de enerxía salvadora e redentora que xera polo seu prestixio, ou influencia, un proceso revolucionario, moito menos se pode concibir que aqueles que xogamos un papel revolucionario agora pasemos a ser os caudillos.

Considero que existiu unha gran tendencia ao caudillismo, sobre todo en Centro América, pero en xeral en América Latina e eu acho que o papel dos caudillos xa pasou, xa non se trata de manter a imaxe dos graos militares que se tiveron, senón que se trata de entender ben as inquedanzas das masas populares, de entender ben cales son as tendencias existentes e ter capacidade de organizalas e de ir xunto con elas; non se trata de que vaias adiante, á vangarda, trátase de facer un movemento cada vez máis horizontal, e pénsoo eu, firmemente, que fun un dos caudillos militares de Guatemala, que ese momento xa pasou, non hai espazo para caudillos militares nin de dereita e moito menos de esquerda.

XMC.- A existencia de caudillos e movementos guerrilleiros foi crucial para rematar coas ditaduras. Garanten as democracias actuais sistemas de goberno realmente democráticos?

CM.- A miña análise é moito máis sintética e estratéxica. Nós comézamos a loita nunha Latinoamérica pragada de ditaduras, cando rematamos a loita non hai un só presidente militar, excepto Chávez que é un militar revolucionario, pero o resto de militares dos exércitos oligárquicos están fóra de América Latina ou dos seus gobernos, e esa é a contribución que demos nós coa loita armada, coa loita guerrilleira. Estamos absolutamente seguros de que se nós non moveramos a roda da historia, aínda teríamos caudillos militares oligárquicos de dereita e de ultradereita na rexión centroamericana.

As forzas guerrilleiras e revolucionarias destruíron a dinastía de Somoza, erradicaron para sempre as 14 familias de El Salvador e o exército salvadoreño represivo, eliminaron o exército represivo en Guatemala e xeraron os espazos que agora se poden aproveitar en Latinoamerica a excepción de Colombia onde sobrevive aínda un exército represivo como é o colombiano.

Existiu un proxecto en Colombia, entre os grupos guerrilleiros colombianos, que crearon unha especie de legalización a través da Unidad Popular ou Unión Popular, non me lembro, e o resultado foi de máis de 3000 guerrilleiros mortos, un masacre de cadros incríbel.

Colombia ten o seu propio camiño e unha realidade moi evidente, que teñen un exército forte e represivo, mais enfróntanse tamén a un exército guerrilleiro forte. É dicir, estamos a falar de zonas completamente controladas pola guerrilla de Colombia, na fronteira con Ecuador, na fronteira con Venezuela, en que o exército colombiano non pode permanecer, facendo incursións e retirándose inmediatamente, o dominio territorial téñeno as FARC, iso está clarísimo. A fronteira con Ecuador é tan porosa, precisamente, porque non hai forzas militares colombianas alí, nin en Venezuela tampouco.

Por iso eu cadro con Correa cando di que Ecuador fai fronteira ao norten non con Colombia senón coas FARC e Venezuela, na súa fronteira sur, non fai fronteira con Colombia senón co ELN.

Eu coido que os países deben verse como un todo e non como rexións, porque daquela comezan a xurdir caudillos rexionais e procesos moi focalizados como terminou sendo o EZLN.

XMC.- México é un bo exemplo de democracia Latinoamericana. Na actualidade cun grupo en armas o Ejército Zapatista de Liberación Nacional EZLN.

CM.- Eu estiven aquí en México apoiando o proceso de paz, eu non estiven aquí en México apoiando as guerrillas, senón apoiando a posibilidade que o EZLN chegara ao Congreso da República (mexicana), fixera as súas propostas e adiantase o cumprimento de todos os acordos de Larraínzar (2) e que iniciase todo un proceso de negociación e solución pacífica do conflito armado en México. Mais acontece que, despois do percorrido de Marcos por México, volta á súa zona e non acontece nada no resto do país. Así eu podería dicir que, non me gusta dar opinións sobre outros países, pero si parece que en México todo está moi focalizado. O PRD por unha banda, o EZLN por outro e outros grupos por outros lados pero coma unha especie de abrochos insurrectos moi rexionais. Entón, sempre dixen que se hai comisións nacionais que permitan a procura para a solución da fame, da miseria, organizacións sociais que traballen pola vía legal, é mellor tomar ese camiño. Pero se non hai outro camiño, todos están pechados, daquela non hai que dubidar en tomar as armas, porque para nós, aqueles que collemos as armas na década do sesenta até a década dos oitenta, fixémolo porque non había condicións de tránsito pacífico nos nosos países. Existiu a posibilidade porque se produciron levantamentos nacionais. No caso mexicano é algo diferente, aínda hai espazos políticos, aínda hai a posibilidade de que o goberno actual, froito dunha fraude, dunha manipulación electoral, iso quere dicir que si hai posibilidade que gañe un proxecto coma o de López Obrador, para que, daquela seguir armado. Considero inexplicábel que os compañeiros do EZLN, de certa maneira apoiaron os esforzos do PAN e do PRI para evitar que gañara López Obrador, considero que non están pechadas todas as posibilidades, e iso para min é básico. Non se trata simplemente que a nós nos guste como estilo, un xeito de vida, un xeito de loita, senón que as condicións do país impidan que outras formas de loita existan, pero en México existe a posibilidade do triunfo da esquerda progresista a través dun proceso electoral.

XMC.- Que aprenderon das eleccións presidenciais en Guatemala como grupo revolucionario que aspira ao poder?

CM.- Nós en Guatemala estamos tratando de analizar as cousas con obxectividade, é dicir, a maior parte dos departamentos do país votaron por Colom, e a maior parte dos votos de Colom foron maias e pobres. Os sectores urbanos e máis desenvolvidos, xunto a un departamento, votaron polo xeneral Otto Pérez Molina. Daquela o que nós podemos dicir é que obxectivamente é un presidente electo cun apoio popular moi grande, iso é un feito.

Obxectivamente a esquerda quitamos moi poucos votos, isto é outro feito, entón o que nos queda é seguir sendo illados, pequenos e moi seitarios ou incidir neste momento na política nacional para evitar que as forzas que están dentro do partido gobernante sexan predominantemente de dereitas e non de tendencias democráticas, isto é o que para min debemos propor neste próximo catro anos en Guatemala.

Non hai posibilidade de retorno da vía armada en Guatemala e a única posibilidade de participación real na vida pacífica e por medio das eleccións e por medio da incidencia en políticas públicas e nos partidos que están, coma o socialdemócrata, no goberno e non no illamento a ultranza de posicións como “somos a minoría e temos a razón” e estaremos illados. Considero esta como unha actitude suicida, equivocada, hai que ser claro en cales son as condicións obxectivas do país.

XMC.- O masacre da embaixada do Estado español en Guatemala está aínda impune. Existe a posibilidade de axuizamento dos militares responsábeis?

CM.- Mejía Víctor, Efraín Ríos Montt móvense con total impunidade por Guatemala. A única posibilidade, a única alternativa que existe para que a lei se aplique é que sexa internacionalmente. Se nós acusamos nacionalmente a Ríos Montt corremos o perigo de que as autoridades xudiciais o declaren inocente e non se poida procesar a ninguén dúas veces polo mesmo delito.

XMC.- Daquela hai una posibilidade de absolución?

CM.- Nos acabamos de lograr con este novo goberno de Álvaro Colom que todos os arquivos militares se entreguen para ser revisados, e quedamos abraiados do cinismo con que algúns sectores da intelixencia militar, que é un contrasentido, aínda que a intelixencia non é senón un xeito de chamar a espionaxe, a xente relacionada coa espionaxe dixo que non existía problema na entrega dos arquivos militares porque, segundo eles, non deixaran pegadas. Iso é unha burla ante o mundo

_______________________________________________________

Notas:

1.- Despois da Revolución cubana (1959) Estados Unidos utiliza Guatemala para o adestramento dunha forza invasora anticastrista, prometendo ao presidente Guatemalteco Ydigoras a recuperación de Belice unha vez solventado o problema cubano. A situación no exército guatemalteco da época, onde incluso os soldados non tiñan uniforme nin botas, unido á entrada de tropas estranxeiras, desencadeou entre os oficiais unha serie de exixencias que remataron co alzamento do chamado 13 de novembro de 1960 (Publicado o16 de abril de 1967 no suplemento especial da revista Tricontinental)

2.- Acuerdos de San Andrés Sacamch'en de los Pobres, febreiro de 1996.

_______________________________________________________

[2 de febreiro de 2009]